Maharashtra State Foundation Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र, महाराष्ट्राचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) द्वैभाषिक मुंबई राज्याचे विभाजन होऊन महाराष्ट्र राज्य कोणत्या दिवशी अस्तित्वात आले ?

1. 1 मे 1960
2. 1 मे 1961
3. 15 ऑगस्ट 1947
4. 26 जानेवारी 1950

उत्तर : 1 मे 1960

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 1 मे हा दिवस ‘महाराष्ट्र दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.

• 1 मे 2026 रोजी महाराष्ट्राचा 67 वा स्थापना दिन साजरा करण्यात आला आहे.

• 1 मे 1960 मध्ये मुंबई राज्याचे (Bombay State) विभाजन होऊन महाराष्ट्र आणि गुजरात या दोन स्वतंत्र राज्यांची निर्मिती झाली.

(नोट - 67 वा स्थापना दिन सोहळा (67th Foundation Day Ceremony): जेव्हा एखादी संस्था स्थापन होते, तो पहिला दिवस असतो. 1 मे 1960 हा पहिला (1st) दिवस होता. या हिशोबाने 1 मे 2026 रोजी महाराष्ट्राचा 67 वा स्थापना दिन साजरा झाला)

महाराष्ट्र दिनाचा ऐतिहासिक प्रवास -

🧐 ब्रिटिश काळात परिस्थिती कशी होती ?

• स्वातंत्र्यपूर्व काळात आजचा महाराष्ट्र आणि गुजरात प्रदेश ब्रिटिशांच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सी (Bombay Presidency) चा भाग होता.

• या प्रदेशात मराठी, गुजराती आणि इतर भाषिक समुदाय राहत होते.

🤔 स्वातंत्र्यानंतर काय बदल झाला ?

• 1947 मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचे रूपांतर मुंबई राज्यात (Bombay State) करण्यात आले.

• या राज्यात मराठी आणि गुजराती भाषिक लोकसंख्या एकत्र होती.

• भाषिक तणाव - एकाच राज्यात मराठी आणि गुजराती भाषिक लोक असल्याने प्रशासकीय आणि सांस्कृतिक कारणावरून तणाव निर्माण होऊ लागला.

🔥 चळवळींची सुरुवात :

1) संयुक्त महाराष्ट्र समिती: मराठी भाषिक जनतेने ‘संयुक्त महाराष्ट्र समिती’ (Samyukta Maharashtra Samiti) स्थापन करून मराठी भाषिकांसाठी स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची मागणी केली.

2) महागुजरात आंदोलन : त्याचवेळी गुजराती भाषिक समाजाने स्वतंत्र गुजरात राज्याची मागणी सुरू केली.

🏛️ फझल अली आयोग (Fazal Ali Commission) -

• केंद्र सरकारने भाषावार प्रांतरचनेचा अभ्यास करण्यासाठी डिसेंबर 1953 मध्ये फझल अली यांच्या अध्यक्षतेखाली 'राज्य पुनर्रचना आयोग' (States Reorganisation Commission) नेमला.

✍️ राज्य पुनर्रचना कायदा, 1956 -

• आयोगाच्या अहवालानुसार 1956 मध्ये राज्य पुनर्रचना कायदा, 1956 (States Reorganisation Act, 1956) हा कायदा संमत झाला.

• निर्णय - या कायद्याने इतर राज्यांची निर्मिती केली, परंतु मुंबई राज्याचे विभाजन न करता ते 'द्वैभाषिक राज्य' (Bilingual State) म्हणून तसेच ठेवले.

🔥 परिणाम:

• या निर्णयामुळे महाराष्ट्रात नाराजी अधिक वाढली आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ अधिक तीव्र झाली.

• राज्य पुनर्रचना आयोगाने महाराष्ट्राला मुंबई देण्याचे नाकारल्याने मराठी लोकांचा संताप झाला.

• याच्या विरोधात अनेक सभांमधून निषेध केले जात होते.

• यात 106 आंदोलक हुतात्म झाले.

🤝 महाराष्ट्र आणि गुजरातची निर्मिती :

• बॉम्बे पुनर्रचना कायदा, 1960 (The Bombay Reorganisation Act, 1960) - प्रखर जनआंदोलन आणि लोकांच्या भावनांचा आदर करत, केंद्र सरकारने हा कायदा संसदेत मंजूर केला.

• स्थापना दिवस : बॉम्बे पुनर्रचना कायदा, 1960 या कायद्यानुसार, 1 मे 1960 रोजी तत्कालीन 'बॉम्बे राज्या'चे अधिकृत विभाजन होऊन दोन नवीन राज्ये अस्तित्वात आली.

1) महाराष्ट्र - मराठी आणि कोकणी भाषिक लोकांसाठी

2) गुजरात - गुजराती आणि कच्ची भाषिक लोकांसाठी.

🎯 या घटनेचे महत्त्व (Significance) :

• घटनात्मक ओळख - महाराष्ट्र आणि गुजरातच्या निर्मितीने भारताच्या संविधानात्मक चौकटीत 'भाषिक अस्मिते'ला (Linguistic Identity) मान्यता दिली.

• पुढील राज्यांसाठी दिशा - भाषा आणि संस्कृतीच्या आधारावर राज्यांची निर्मिती करण्याच्या प्रक्रियेत हा निर्णय एक मैलाचा दगड (Precedent) ठरला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• 1 मे 1960 → महाराष्ट्र व गुजरात राज्यांची निर्मिती

• पूर्वीचे राज्य → बॉम्बे राज्य

• आंदोलन → संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन (संयुक्त महाराष्ट्र समिती)

• मुख्य मागणी → मुंबईसह स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्य

• राज्य स्थापना → बॉम्बे पुनर्रचना कायदा, 1960 कायद्यानुसार

• महाराष्ट्र राज्य → मराठी + कोकणी भाषिक

• गुजरात राज्य → गुजराती + कच्छी भाषिक

Rashtrasant Tukadoji Maharaj

📚 Subject : GS - इतिहास - महाराष्ट्रातील संत

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'ग्रामगीता' हा प्रसिद्ध ग्रंथ खालीलपैकी कोणत्या संतांनी लिहिला आहे ?

(सरळसेवा भरती, तलाठी भरती, पोलीस भरती)

1. संत गाडगेबाबा
2. राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज
3. संत तुकाराम
4. संत एकनाथ

उत्तर : राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज

📰 बातमी काय ?

• राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांची जयंती दरवर्षी 30 एप्रिल रोजी साजरी केली जाते.

⛳️ राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांचा जन्म, मूळ नाव :

• जन्म - 30 एप्रिल 1909 रोजी अमरावती जिल्ह्यातील यावली या गावी एका सामान्य कुटुंबात राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांचा जन्म झाला.

• मूळ नाव - तुकडोजी महाराजांचे मूळ नाव माणिक बंडोजी इंगळे असे होते.

त्यांच्या भक्तीने प्रभावित होऊन त्यांचे गुरु आडकोजी महाराज यांनी त्यांचे नाव 'तुकडोजी' ठेवले होते.

🧐 सामाजिक, शैक्षणिक आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान :

1) गुरुकुंज आश्रम -

• त्यांनी अमरावती जिल्ह्यातील मोझरी येथे 1935 मध्ये 'गुरुकुंज आश्रमा'ची स्थापना केली, जे त्यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक चळवळीचे मुख्य केंद्र बनले.

2) अखिल भारतीय श्रीगुरुदेव सेवा मंडळ -

• ग्रामीण भागातील अंधश्रद्धा निर्मूलन, स्वच्छता आणि ग्रामोद्धारासाठी त्यांनी या मंडळाची स्थापना केली.

3) खंजिरी भजन :

• तुकडोजी महाराज आपल्या हातातील 'खंजिरी' या वाद्याच्या साहाय्याने उत्कृष्ट आणि प्रबोधनपर भजने गात असत. त्यांच्या खंजिरी भजनाचा वापर त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात जनआंदोलन उभारण्यासाठी केला.

4) 1942 चे चले जाव आंदोलन -

• 1942 चे चले जाव आंदोलनात राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी सक्रिय सहभाग घेतला होता.

• 1942 च्या आंदोलनात त्यांनी आपल्या भजनांच्या माध्यमातून जनतेत राष्ट्रवादाची ठिणगी पेटवली, ज्यामुळे ब्रिटिश सरकारने त्यांना चंद्रपूर आणि नागपूर येथील तुरुंगात डांबले होते.

5) जपान जागतिक धर्म परिषद (1955) -

• राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी केवळ भारतातच नव्हे, तर जागतिक पातळीवर शांततेचा संदेश दिला.

• 1955 मध्ये जपान येथे झालेल्या 'जागतिक धर्म परिषदेत' त्यांनी हजेरी लावली होती.

📖 ग्रामगीता हा ग्रंथ कोणी लिहिला ?

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती पुणे 2017,...)

• राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांनी लिहिलेला 'ग्रामगीता' हा ग्रंथ महाराष्ट्राच्या वैचारिक इतिहासातील मैलाचा दगड मानला जातो.

• "ग्राम हाच विश्वाचा नकाशा" असे मानून त्यांनी ग्रामीण भारताच्या विकासाचे संपूर्ण सूत्र या ग्रंथात मांडले आहे.

🧐 तुकडोजी महाराजांना राष्ट्रसंत' ही पदवी कोणी दिली ?

• भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी तुकडोजी महाराजांच्या देशसेवेने आणि भजनांनी प्रभावित होऊन त्यांना 'राष्ट्रसंत' ही पदवी बहाल केली होती.

🏛️ विद्यापीठाचे नामकरण -

• राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या सन्मानार्थ 2005 मध्ये नागपूर विद्यापीठाचे नाव बदलून शासनाने 'राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ' असे करण्यात आले आहे.

निधन - 11 ऑक्टोबर 1968 रोजी मोझरी येथील गुरुकुंज आश्रमात त्यांचे निधन झाले. त्यांचे समाधी स्थळ मोझरी येथेच आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज

• मूळ नाव → माणिक बंडोजी इंगळे.

• जन्मस्थान → यावली, जिल्हा अमरावती.

• प्रसिद्ध ग्रंथ → ग्रामगीता

• राष्ट्रसंत पदवी → डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्याद्वारे

• निधन - 11 ऑक्टोबर 1968

• समाधी स्थळ व आश्रम → मोझरी (गुरुकुंज आश्रम), जिल्हा अमरावती.

Union Minister visited the State Council of Educational Research and Training (SCERT), Maharashtra

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्रीय मंत्र्यांनी नुकताच आढावा घेतलेला 'निपुण महाराष्ट्र' (NIPUN Maharashtra) हा उपक्रम खालीलपैकी कोणत्या उद्दिष्टाशी संबंधित आहे ?

1. ग्रामीण तरुणांना मोफत ड्रायव्हिंग लायसन्स देणे
2. प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांना पायाभूत साक्षरता आणि संख्याज्ञान मिळवून देणे
3. उच्च माध्यमिक शाळांमध्ये मोफत संगणक वाटप करणे
4. महिला बचत गटांना डिजिटल बँकिंगचे प्रशिक्षण देणे

उत्तर : प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांना पायाभूत साक्षरता आणि संख्याज्ञान मिळवून देणे

📰 बातमी काय ?

• अलीकडे केंद्रीय शिक्षण विभागाचे राज्यमंत्री जयंत चौधरी यांनी पुणे येथील राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण मंडळाला भेट दिली आणि महत्त्वाच्या शैक्षणिक उपक्रमांचा तसेच राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 (NEP 2020) च्या अंमलबजावणीतील प्रगतीचा आढावा घेतला.

🧐 बैठकीत कोणते उपक्रम चर्चेत होते ?

1) निपुण महाराष्ट्र अभियान (NIPUN Maharashtra Mission):

• 'NIPUN' फूल फॅार्म National Initiative for Proficiency in Reading with Understanding and Numeracy

हे अभियान प्राथमिक स्तरावरील विद्यार्थ्यांमध्ये पायाभूत साक्षरता आणि संख्याज्ञान (Foundational Literacy and Numeracy) विकसित करण्यासाठी राबवली जाते.

2) PM SHRI Schools :

• पूर्ण नाव: PM Schools for Rising India

• देशभरातील 14500 पेक्षा जास्त शाळांचा अपग्रेडेशन (विकास) करणे.

• या अंतर्गत शाळांना आधुनिक सुविधा, डिजिटल शिक्षण आणि गुणवत्तापूर्ण अध्यापन दिले जाते.

• या शाळा 'राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020' च्या अंमलबजावणीसाठी प्रयोगशाळा किंवा 'मॉडेल शाळा' म्हणून काम करतील आणि इतर शाळांना मार्गदर्शन करतील.

3) राज्य अभ्यासक्रम आराखडा (State Curriculum Framework) :

• राज्यातील अभ्यासक्रम राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 नुसार बदलण्यासाठी हा आराखडा तयार करण्यात येतो.

👨‍💻👩‍💻 तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) चा वापर :

4) एआय साथी (AI Saathi for Educators)-

• शिक्षकांना पाठाचे नियोजन (Lesson Planning) आणि विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन (Assessment) सोपे व्हावे, यासाठी महाराष्ट्रात विकसित करण्यात आलेल्या 'एआय साथी' या AI-आधारित साधनाचे मंत्र्यांनी विशेष कौतुक केले.

5) डिजिटल प्लॅटफॉर्म :

• रिअल-टाइम डेटा यंत्रणा (Real-time data systems) आणि डिजिटल लर्निंग प्लॅटफॉर्मच्या प्रभावी वापरावर बैठकीत भर देण्यात आला.

👷‍♀️ व्यावसायिक आणि कौशल्य शिक्षणावर भर (Vocational Focus) :

6) स्किल्स ऑन व्हील्स (Skills on Wheels) -

• दुर्गम आणि शेवटच्या घटकातील विद्यार्थ्यांपर्यंत कौशल्याचे प्रशिक्षण पोहोचवण्यासाठी 'स्किल्स ऑन व्हील्स' (फिरती कौशल्य प्रयोगशाळा) या उपक्रमाची व्याप्ती वाढवण्याचे निर्देश देण्यात आले.

7) विकसित भारत 2047 -

• महाराष्ट्राने डिजिटल आणि व्यावसायिक शिक्षणात राबवलेले सर्वोत्तम उपक्रम (Best Practices) इतर राज्यांसोबत शेअर करावेत, जेणेकरून 2047 च्या 'विकसित भारत' चे ध्येय साध्य करणे सोपे होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

आढावा बैठक → राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) 2020 अंमलबजावणी

ठिकाण → राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण मंडळाल (SCERT), पुणे

महत्त्वाचे उपक्रम → निपुण महाराष्ट्र अभियान, PM SHRI Schools, एआय साथी

“Skills on Wheels” उपक्रम → दुर्गम आणि शेवटच्या घटकातील विद्यार्थ्यांपर्यंत कौशल्याचे प्रशिक्षण पोहोचवण्यासाठी

अंतिम उद्दिष्ट → विकसित भारत 2047 साठी डिजिटल व कौशल्याधारित शिक्षण मजबूत करणे

Supreme Court warns of strict action against illegal sand mining in the National Chambal Gharial Sanctuary

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, सर्वोच्च न्यायालयाने राष्ट्रीय चंबळ घडियाल अभयारण्यात सुरू असलेल्या बेकायदेशीर वाळू उत्खननावर तात्काळ नियंत्रण आणण्याचे निर्देश दिले तर हे अभयारण्य खालीलपैकी कोणत्या तीन राज्यांत पसरलेले आहे ?

1. राजस्थान, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश
2. महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश
3. उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड
4. हरियाणा, पंजाब, राजस्थान

उत्तर : राजस्थान, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश

📰 बातमी काय ?

• सर्वोच्च न्यायालयाने राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश या राज्यांना राष्ट्रीय चंबळ घडियाल अभयारण्यात सुरू असलेल्या बेकायदेशीर वाळू उत्खननावर (Illegal Sand Mining) तात्काळ नियंत्रण आणण्याचे निर्देश दिले आहेत.

🧐 बेकायदेशीर वाळू उत्खननामुळे काय नुकसान होते ?

• अधिवासाचा ऱ्हास (Habitat Degradation) - घडियाल (एक प्रकारची मगर) वाळूच्या किनाऱ्यावर अंडी घालतात. वाळू उपसल्याने ही ठिकाणे नष्ट होत आहेत.

• नदी प्रवाह बदलतो - अत्याधिक उत्खननामुळे नदीची नैसर्गिक रचना बदलते.

• जैवविविधतेला धोका - डॉल्फिन, कासव, मासे आणि पक्ष्यांच्या अधिवासावर परिणाम होतो.

✍️ सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्देश (Enforcement Measures) :

👉 वाळू उपसा रोखण्यासाठी राज्यांना खालील तांत्रिक उपाययोजना करण्याचे आदेश दिले आहेत:

• CCTV देखरेख आणि वाळू वाहतूक करणाऱ्या वाहनांचे GPS ट्रॅकिंग करण्यास

• तसेच तिन्ही राज्यांची संयुक्त गस्त (Joint Patrols) करण्यास सांगितले आहे.

• कडक अंमलबजावणी न झाल्यास तेथे निमलष्करी दल (Paramilitary Forces) तैनात केले जाऊ शकते, असे न्यायालयाने म्हटले आहे.

🐊राष्ट्रीय चंबळ घडियाल अभयारण्य : महत्त्वाचे मुद्दे (Key Facts)

विस्तार आणि भौगोलिक स्थान -

1) राष्ट्रीय चंबळ घडियाल अभयारण्य हे भारतातील पहिले आणि एकमेव त्रि-राज्य संरक्षित क्षेत्र (Tri-state Protected Area आहे, जे राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश या तीन राज्यांमध्ये पसरलेले आहे.

2) व्याप्ती - चंबळ नदीच्या 600 km लांबीच्या पट्ट्यात सुमारे 5,400 sq km क्षेत्रात हे अभयारण्य पसरले आहे.

चंबळ ही भारतातील सर्वात स्वच्छ आणि प्रदूषणमुक्त नद्यांपैकी एक मानली जाते.

3) परिसंस्था - हे अभयारण्य नदीच्या खोल पात्रांचे (Lotic ecosystem), वाळूचे पट्टे आणि चंबळच्या खोऱ्यांसाठी (Ravines/Beehad) प्रसिद्ध आहे.

🌳 जैवविविधता आणि महत्त्वाच्या प्रजाती :

• घडियाल (Gharial): जगातील एकूण घडियाल लोकसंख्येच्या सुमारे 90% घडियाल याच अभयारण्यात आढळतात.

• गंगा डॉल्फिन (Ganges River Dolphin): गंगा डॉल्फिन या अतिशय दुर्मिळ प्रजातीचे हे महत्त्वाचे निवासस्थान आहे.

• इतर प्रजाती : दलदलीतील मगर (Marsh crocodile), लाल मुकुट असलेला कासव (Red-crowned roof turtle), स्मूथ-कोटीड ऑटर , इंडियन स्किमर (पक्षी) आणि पक्षांच्या 330 पेक्षा जास्त प्रजातींसाठी हे महत्त्वाचे निवासस्थान आहे.

🤔 प्रकल्प, संवर्धन दर्जा आणि धोके :

• प्रकल्प - राष्ट्रीय चंबळ घडियाल अभयारण्य 1975 मध्ये सुरू झालेल्या 'प्रोजेक्ट क्रोकोडाईल' (Project Crocodile) चा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

• आंतरराष्ट्रीय महत्त्व - राष्ट्रीय चंबळ घडियाल अभयारण्य हे एक महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र (Important Bird Area) असून, युनेस्को (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळ आणि रामसर स्थळासाठी (Ramsar Site) प्रस्तावित आहे.

• धोके - बेकायदेशीर वाळू उपसामुळे नदीच्या परिसंस्थेचे नुकसान होत आहे, ज्यामुळे घडियाल आणि डॉल्फिनच्या अधिवासाला धोका निर्माण झाला आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राष्ट्रीय चंबळ घडियाल अभयारण्य

• विस्तार → राजस्थान + मध्य प्रदेश + उत्तर प्रदेश

• भारतातील पहिले त्रिराज्यीय संरक्षित क्षेत्र

• मुख्य नदी → चंबळ नदी

• मुख्य प्रजाती → घडियाल

• जगातील सुमारे 90% वन्य घडियाल येथे आढळतात

• संबंधित प्रकल्प → Project Crocodile (1975)

• प्रमुख धोका → बेकायदेशीर वाळू उत्खनन

Samudra Sahas Sailing Expedition

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय लष्कराच्या तोफखाना रेजिमेंटने छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या सागरी वारशाला मानवंदना देण्यासाठी पहिली 'ब्लू-वॉटर' नौकानयन मोहीम मुंबईतील मार्वे येथून सुरू केली, तर या मोहिमेचे नाव काय ?

1. समुद्र साहस मोहीम
2. समुद्र शक्ती मोहीम
3. सागर परिक्रमा मोहीम
4. नौका साहस मोहीम

उत्तर : समुद्र साहस मोहीम

📰 बातमी काय ?

• भारतीय लष्कराच्या 'रेजिमेंट ऑफ आर्टिलरी' (तोफखाना रेजिमेंट) च्या 200 व्या वर्धापनदिनाचे (Bicentenary Celebrations) औचित्य साधून 'समुद्र साहस' (Samudra Sahas) नौकानयन मोहिमेचे मुंबईतील मार्वे येथून प्रस्थान झाले.

✍️ समुद्र साहस नौकानयन मोहिमेबद्दल IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• आयोजक - भारतीय लष्कराची रेजिमेंट ऑफ आर्टिलरी (तोफखाना विभाग).

• औचित्य - तोफखाना रेजिमेंटच्या स्थापनेला 200 वर्षे (2 शतके) पूर्ण झाल्याबद्दल या साहसी मोहिमेचे आयोजन करण्यात आले.

• प्रस्थान (Flag-off) - मुंबईतील मार्वे (Marve, Mumbai) येथून लेफ्टनंट जनरल एन. एस. सरना यांच्या हस्ते या मोहिमेला हिरवा झेंडा दाखवून रवाना करण्यात आले.

• नेतृत्व (Leadership) - या मोहिमेच्या संघाचे नेतृत्व कॅप्टन क्षितिज नायर आणि सुभेदार प्रकाश फुंडे करत आहेत.

• पहिली ऐतिहासिक मोहीम - भारतीय लष्कराच्या कोणत्याही तोफखाना रेजिमेंटद्वारे आयोजित करण्यात आलेली ही पहिलीच 'ब्लू-वॉटर' (समुद्रातील खोल पात्रातील) नौकानयन मोहीम आहे.

• वापरलेल्या नौका - या सागरी सफरीसाठी सैनिकांनी 21 फुटी 'सीबर्ड क्लास' (Seabird Class) नौकानयन बोटींचा वापर केला आहे.

• मुख्य उद्देश - ही मोहीम छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या दैदिप्यमान सागरी वारशाला आणि आरमाराला आदरांजली वाहण्यासाठी आयोजित करण्यात आली आहे.

🛶 मोहीम कोणत्या मार्गाने पार पडेल ?

ही मोहीम चार टप्प्यांमध्ये (Four Legs) पूर्ण करण्यात येईल:

• मुंबई ते विजयदुर्ग

• विजयदुर्ग ते गोवा

• गोवा ते विजयदुर्ग

• विजयदुर्ग ते मुंबई

रेजिमेंट ऑफ आर्टिलरीबद्दल थोडक्यात माहिती (Regiment of Artillery) :

⚔️ भारतीय लष्करामध्ये पायदळानंतर (Infantry) 'आर्टिलरी' (तोफखाना) हा दुसरा सर्वात मोठा विभाग आहे.

🎯 ब्रीदवाक्य - या विभागाचे ब्रीदवाक्य 'सर्वत्र इज्जत ओ इकबाल' (Everywhere with Honour and Glory) असे आहे.

🏛️ प्रशिक्षण केंद्र - महाराष्ट्र राज्यातील देवलाली (नाशिक) येथे स्थित असलेले स्कूल ऑफ आर्टिलरी हे या रेजिमेंटचे मुख्य आणि प्रमुख प्रशिक्षण संस्था आहे.

🪖महिला अधिकाऱ्यांचा प्रवेश - लष्कराने ऐतिहासिक पाऊल उचलत 2023 मध्ये महिला अधिकाऱ्यांना रेजिमेंट ऑफ आर्टिलरीमध्ये सामील होण्याची परवानगी दिली, ज्यामुळे आता महिला अधिकारी देखील तोफखान्याचे नेतृत्व करत आहेत.

National Nutrition Fortnight Campaign 2026

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय पोषण पंधरवडा 2026 (Poshan Pakhwada) जनजागृती मोहिमेत सर्वाधिक उपक्रम राबवून महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्याने देशात प्रथम क्रमांक पटकावला आहे ?

1. पुणे
2. नागपूर
3. अहिल्यानगर
4. छत्रपती संभाजीनगर

उत्तर : अहिल्यानगर

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर (पूर्वीचे अहमदनगर) जिल्ह्याने 'राष्ट्रीय पोषण पंधरवडा' (Poshan Pakhwada) जनजागृती मोहिमेत उत्कृष्ट कामगिरी करत देशात प्रथम क्रमांक पटकावला आहे.

🧐 राष्ट्रीय पोषण पंधरवडा (National Poshan Pakhwada) म्हणजे काय ?

• राष्ट्रीय पोषण पंधरवडा हा देशातील कुपोषण कमी करण्यासाठी आणि नागरिकांमध्ये आरोग्याविषयी जनजागृती करण्यासाठी केंद्र सरकारद्वारे दरवर्षी साजरा केला जाणारा 15 दिवसांचा (एक पंधरवडा) विशेष उपक्रम आहे.

• या मोहिमेचा उद्देश कुपोषण कमी करणे, मातृ-पोषण सुधारणा, बालकांचे आरोग्य आणि योग्य आहाराबाबत जागरूकता वाढवणे हा आहे.

✍️ राष्ट्रीय पोषण पंधरवडा 2026 महत्त्वाची माहिती :

1) 8 वी आवृत्ती - ही या देशव्यापी मोहिमेची आठवी आवृत्ती होती, ज्याचे रूपांतर एका 'जन आंदोलनात' (People's Movement) करण्यात आले.

2) मुख्य संकल्पना (Theme) - या वर्षीच्या पंधरवड्याची मुख्य थीम "बालकाच्या आयुष्यातील पहिल्या 6 वर्षांतील मेंदूचा विकास" (Brain Development in the First Six Years of a Child's Life) ही होती.

3) वैज्ञानिक आधार - मानवी मेंदूचा जवळपास 85% विकास हा वयाच्या पहिल्या 6 वर्षांमध्येच होतो, त्यामुळे या वयोगटातील पोषण आणि काळजी अत्यंत महत्त्वाची आहे.

4) मिशन पोषण 2.0 - ही मोहीम केंद्र सरकारच्या 'मिशन पोषण 2.0' चा भाग आहे, ज्याचा उद्देश 'पोषण ट्रॅकर' (Poshan Tracker) ॲपद्वारे रिअल-टाइम देखरेख ठेवून बालकांमधील कुपोषण (Stunting, Wasting) आणि ॲनिमियाचे प्रमाण कमी करणे हा आहे.

🤝 राष्ट्रीय पोषण पंधरवडा 2026 मोहिमे आणि महाराष्ट्राची कामगिरी :

1) प्रथम क्रमांक - अहिल्यानगर जिल्ह्याने मोहिमेदरम्यान संपूर्ण देशात सर्वाधिक म्हणजेच ३,२४,०७५ जागरूकता उपक्रम राबवून देशात पहिला क्रमांक मिळवला.

2) द्वितीय क्रमांक - विशेष म्हणजे, देशात दुसरा क्रमांकही महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यानेच पटकावला आहे.

🏛️ अंमलबजावणी संस्था - महाराष्ट्रात या मोहिमेचे यशस्वी नियोजन महिला व बालविकास विभागाद्वारे (Women and Child Development Department) करण्यात आले.

🎯 तळागाळातील यंत्रणा आणि राष्ट्रीय उद्दिष्टे :

1) अंगणवाडी केंद्रांची भूमिका -

अंगणवाडी केंद्रे आणि अंगणवाडी सेविका यांच्या माध्यमातून गावपातळीवर जनजागृती करण्यात आली.

मातांचे पोषण, स्तनपान (Breastfeeding) आणि संतुलित आहाराचा संदेश घराघरांत पोहोचवण्यासाठी अंगणवाडी सेविका आणि मदतनीस यांनी मुख्य कणा म्हणून काम केले.

2) मिशन पोषण 2.0(Mission Poshan 2.0) -

हा उपक्रम केंद्र सरकारच्या मोठ्या 'मिशन पोषण 2.0' चा भाग आहे.

याचा मुख्य उद्देश मुलांमधील खुंटलेली वाढ (Stunting), कुपोषण (Wasting) आणि ॲनिमिया (रक्तक्षय) चे प्रमाण कमी करणे हा आहे.

3) पोषण ट्रॅकर (Poshan Tracker) -

या मोहिमेतील प्रगती आणि बालकांच्या आरोग्यावर डिजिटल पद्धतीने लक्ष ठेवण्यासाठी 'पोषण ट्रॅकर' या ॲपचा रिअल-टाइम वापर केला जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राष्ट्रीय पोषण पंधरवडा 2026

• देशात प्रथम क्रमांक → अहिल्यानगर जिल्हा

• देशात द्वितीय क्रमांक → पुणे जिल्हा

• राबविणारा विभाग → महाराष्ट्र महिला व बालविकास विभाग

• थीम (2026) → "बालकाच्या आयुष्यातील पहिल्या 6 वर्षांतील मेंदूचा विकास"

• तळागाळातील यंत्रणा → अंगणवाडी केंद्रे व सेविका

Mahanadi River

📚 Subject : GS - भूगोल - नदी प्रणाली

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे चर्चेत असलेला महानदी जलविवाद न्यायाधिकरण कोणत्या दोन राज्यांमधील पाणीवाटप वादाशी संबंधित आहे ?

1. महाराष्ट्र – कर्नाटक
2. तेलंगणा – आंध्र प्रदेश
3. बिहार – झारखंड
4. ओडिशा – छत्तीसगड

उत्तर : ओडिशा – छत्तीसगड

📰 बातमी काय ?

• अलीकडे महानदी जलविवाद न्यायाधिकरणाने (Mahanadi Water Disputes Tribunal) ओडिशा आणि छत्तीसगड या राज्यांना परस्पर सामंजस्याने पाणीवाटपाचा तोडगा काढण्याचा अंतिम इशारा दिला आहे.

• दोन्ही राज्यांमध्ये महानदीच्या पाण्याच्या वापराबाबत अनेक वर्षांपासून वाद सुरू आहे.

• विशेषतः छत्तीसगडमध्ये धरणे व बॅरेज बांधकामामुळे ओडिशाला पाणी कमी मिळत असल्याचा आरोप करण्यात आला आहे.

🌊 महानदी नदीप्रणाली (The Mahanadi River System)

• महानदी (Mahanadi) ही पूर्व-मध्य भारतातील एक महत्त्वाची हंगामी (Seasonal) नदी असून तिला त्या भागाची जीवनवाहिनी मानले जाते.

• ती मुख्यतः छत्तीसगड आणि ओडिशा राज्यांतून वाहते आणि शेवटी बंगालच्या उपसागरात मिळते.

⛰️ महानदीचा उगम (Origin) कुठे होतो ?

1) उगम - महानदीचा उगम छत्तीसगड राज्यातील धमतरी (Dhamtari) जिल्ह्यातील सिहावा (Sihawa) पर्वताच्या रांगांमध्ये, फर्शिया गावाजवळ होतो

हा भाग समुद्रसपाटीपासून सुमारे 442 मीटर उंचीवर आहे.

2) एकूण लांबी - या नदीची एकूण लांबी अंदाजे 851 किमी ते 900 किमी दरम्यान आहे.

🧐 महानदीच्या उपनद्या कोणत्या ?

• डाव्या काठाच्या उपनद्या : शिवनाथ, हसदेव, मांड आणि इब

• उजव्या काठाच्या उपनद्या : जोंक, ओंग आणि तेल

✍️ प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये :

1) हिराकुड धरण (Hirakud Dam) -

• ओडिसामधील संबलपूरजवळ स्थित असलेले हे धरण जगातील सर्वात लांब मातीचे धरण (Earthen Dam) आहे.

• हिराकुड धरणाची लांबी एकूण 26 किमी आहे

• हे स्वातंत्र्यानंतरचे भारतातील पहिले मोठे बहुउद्देशीय खोरे प्रकल्प आहे.

2) हिराकुड जलाशय - संपूर्ण क्षमतेने भरल्यावर 784 चौरस किमी क्षेत्रावर पसरलेले हे आशियातील सर्वात मोठे कृत्रिम तलाव (Artificial Lake) आहे.

3) सातकोसिया घळई (Satkosia Gorge) - पूर्व घाटाचा (Eastern Ghats) भाग पोखरून महानदीने तयार केलेली ही 64 किमी लांब अत्यंत अरुंद आणि खोल घळई (Gorge) आहे, जी दाट जंगलांनी वेढलेली आहे.

4) हंगामी विसर्ग (Seasonal Discharge) - पावसाळ्यात या नदीचा पाण्याचा विसर्ग तब्बल 20 लाख क्युसेकपर्यंत पोहोचतो, परंतु उन्हाळ्यात ही नदी केवळ एका अरुंद प्रवाहासारखी दिसते.

5) त्रिभुज प्रदेश (Delta) - ओडिसामध्ये बंगालच्या उपसागराला मिळण्यापूर्वी ही नदी ब्राम्हणी नदीसोबत एकत्रितपणे एक विस्तीर्ण त्रिभुज प्रदेश (Delta) तयार करते.

💰महानदीचे आर्थिक महत्त्व (Significance) :

🌾 कृषी समृद्धी - महानदीचे खोरे सुपीक जमिनीसाठी आणि समृद्ध शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. हे खोरे सुमारे 80,000 चौरस किमी एवढ्या लागवडीयोग्य क्षेत्राला पाणी पुरवते.

💧 जलसंपत्ती क्षमता - या खोऱ्याची वार्षिक भूपृष्ठ जलक्षमता 66.9 अब्ज घनमीटर (Cubic km) आहे, ज्यापैकी 50 अब्ज घनमीटर पाणी वापरण्यायोग्य आहे.

⚡️ जलविद्युत क्षमता - 60% लोड फॅक्टरवर या खोऱ्याची जलविद्युत निर्मिती क्षमता 627 मेगावॅट (MW) एवढी निश्चित करण्यात आली आहे.

💡 संकल्पना स्पष्टता : आंतरराज्य नदी जलविवाद आणि 'जलविवाद न्यायाधिकरण काय आहे ?

• जेव्हा एकाच नदीचे पाणी दोन किंवा अधिक राज्यांमध्ये वाटपाबाबत वाद निर्माण होतो, तेव्हा केंद्र सरकार आंतरराज्य नदी जलविवाद कायदा, 1956 (Inter-State River Water Disputes Act, 1956) अंतर्गत एका तात्पुरत्या 'जलविवाद न्यायाधिकरणाची' (Tribunal) स्थापना करते.

• या न्यायाधिकरणाचा निर्णय अंतिम आणि दोन्ही बाजूंना बंधनकारक असतो.

✍️ उदाहरणार्थ -

1) कावेरी नदी वाद → कर्नाटक – तमिळनाडू

2) कृष्णा नदी वाद → महाराष्ट्र – कर्नाटक – तेलंगणा – आंध्र प्रदेश

3) महानदी वाद → ओडिशा – छत्तीसगड

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : महानदी

• महानदी → पूर्व-मध्य भारतातील महत्त्वाची हंगामी नदी

• उगम → सिहावा पर्वतरांग, धमतरी जिल्हा, छत्तीसगड

• संगम → बंगालचा उपसागर

• महत्त्वाचे धरण → हिराकूड धरण (संबलपूर, ओडिशा)

• जलविवाद → ओडिशा – छत्तीसगड

Promotion and Regulation of Online Gaming Rules, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 1 मे 2026 पासून देशभरात लागू झालेल्या 'ऑनलाईन गेमिंग नियमन नियमावली, 2026' ची अंमलबजावणी खालीलपैकी कोणत्या केंद्रीय मंत्रालयामार्फत केली जात आहे ?

1. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय
2. गृह मंत्रालय
3. क्रीडा आणि युवक कल्याण मंत्रालय
4. वित्त मंत्रालय

उत्तर : केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (Ministry of Electronics and Information Technology - MeitY)

📰 बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने देशातील ऑनलाइन गेमिंग क्षेत्रासाठी 'ऑनलाइन गेमिंग प्रोत्साहन आणि नियमन नियम, 2026' (‘Promotion and Regulation of Online Gaming Rules, 2026’) लागू करण्याची घोषणा केली आहे.

• हे नियम 1 मे 2026 पासून लागू होणार आहेत.

🎮 नवीन Online Gaming Rules आणण्याची गरज का पडली ?

• गेल्या काही वर्षांत भारतात online gaming मोठ्या प्रमाणात वाढले.

• मात्र, प्रत्येक राज्याचे नियम वेगवेगळे असल्याने कायदेशीर गोंधळ निर्माण होत होता.

• काही राज्यांमध्ये पैसे लावून खेळल्या जाणाऱ्या games वर बंदी होती, तर काही राज्यांमध्ये परवानगी होती.

🧐 'ऑनलाइन गेमिंग प्रोत्साहन आणि नियमन नियम, 2026' म्हणजे नेमकं काय ?

• संसदेने 2025 मध्ये कायदा केला, परंतु तो प्रत्यक्षात कसा राबवायचा, कंपन्यांवर काय अटी असतील आणि कोणती संस्था हे काम बघेल (उदा. OGAI) याचे सविस्तर 'ऑपरेशनल गाईडलाईन्स' या 2026 च्या नियमांद्वारे जाहीर करण्यात आले आहेत.

• मंत्रालय: हे नियम केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (Ministry of Electronics and Information Technology - MeitY) अंतर्गत जाहीर करण्यात आले आहेत.

• अंमलबजावणी: हे नियम 1 मे 2026 पासून देशभरात लागू करण्यात आले आहेत, जे 2025 मध्ये संसदेने मंजूर केलेल्या मूळ कायद्याला पूरक मार्गदर्शक तत्त्वे म्हणून काम करतील.

🤔 'ऑनलाइन गेमिंग प्रोत्साहन आणि नियमन नियम, 2026' प्रमुख उद्देश कोणता ?

• विविध राज्यांचे वेगवेगळे कायदे बदलून एकच राष्ट्रीय नियमन प्रणाली आणणे.

• तसेच ऑनलाईन गेमिंगचे व्यसन, आर्थिक फसवणूक आणि मनी लाँड्रिंग (पैशांची बेकायदेशीर विल्हेवाट) यांसारख्या गंभीर समस्यांना आळा घालणे.

🎯 प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features) :

• OGAI ची स्थापना - या नियमांनुसार MeitY अंतर्गत 'ऑनलाईन गेमिंग ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया' (OGAI) या उच्च-स्तरीय सरकारी संस्थेची स्थापना करण्यात आली आहे.

• यामध्ये गृह, वित्त, माहिती व प्रसारण, क्रीडा आणि कायदा मंत्रालयाचे प्रतिनिधी असतील.

✍️ खेळांचे वर्गीकरण - OGAI ला खेळांचे 3 भागांत वर्गीकरण करण्याचे अधिकार आहेत :

1) ऑनलाईन मनी गेम्स (Online Money Games): यावर मूळ कायद्यानुसार पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे.

2) ऑनलाईन सोशल गेम्स (Online Social Games)

3) इ-स्पोर्ट्स (Esports)

🧐 सर्वच खेळांना नोंदणी सक्तीची आहे का ?

• सर्वच खेळांना नोंदणी सक्तीची नाही;

• केवळ 'इ-स्पोर्ट्स' आणि सरकारने त्यांच्या आर्थिक उलाढालीनुसार अधिसूचित केलेल्या विशिष्ट खेळांनाच नोंदणी करावी लागेल.

💰 आर्थिक व्यवहारांवर नियंत्रण कसे ठेवले जाईल ?

• यात बँक आणि पेमेंट गेटवेजचा समावेश करण्यात आला आहे.

• कोणत्याही गेमिंग ॲपला पेमेंट सुविधा देण्यापूर्वी बँकांना तो खेळ कायदेशीर आहे की नाही, याची पडताळणी करावी लागेल.

🛡️ वापरकर्त्यांच्या सुरक्षेसाठी (User Safety) काय उपाय आहेत ?

• गेमिंग कंपन्यांना वयोमर्यादा तपासणे (Age-Gating)

• वेळेचे बंधन (Time restrictions)

• पालकांचे नियंत्रण (Parental controls) आणि

• पारदर्शकता राखणे बंधनकारक आहे.

⚖️ तक्रार निवारण व्यवस्था कशी असेल ?

• तक्रार निवारण (Grievance Redressal) - यासाठी दोन-स्तरीय (Two-tier) व्यवस्था असेल.

• पहिल्या टप्प्यात कंपनी स्वतः तक्रार निवारण करेल;

• तिथून तोडगा न निघाल्यास OGAI आणि अपीलीय प्राधिकरणाकडे (Appellate Authority) दाद मागता येईल.

🗂️ डेटा कोठे साठवता येईल ?

• स्थानिकीकरण (Data Localisation) - सर्व गेमिंग प्लॅटफॉर्म्सना त्यांच्या युजर्सचा डेटा आणि ट्रॅफिक भारतामध्येच साठवणे (Store) अनिवार्य आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• Promotion and Regulation of Online Gaming Rules, 2026

• अंमलबजावणी तारीख → 1 मे 2026

• मंत्रालय → इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY)

• नवीन संस्था → 'ऑनलाईन गेमिंग ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया' (OGAI)

• मुख्य उद्देश → एकच राष्ट्रीय नियमन प्रणाली आणणे•