Freedom Fighter Vasudev Balwant Phadke

आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांना पुण्यतिथी दिनी मानवंदना 🙏💐💐

Subject : GS - महाराष्ट्राचा इतिहास, दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आद्य क्रांतिकारक म्हणून कोणाला ओळखले जाते ?

(सरळसेवा भरती, पोलीस भरती, MPSC गट क 2021)

1. वि.दा. सावरकर 

2. राजा राममोहन रॉय

3. वासुदेव बळवंत फडके

4. श्यामजी कृष्ण वर्मा 

उत्तर : वासुदेव बळवंत फडके

जन्म , शिक्षण आणि नोकरी : 

• वासुदेव बळवंत फडके यांचा जन्म 4 नोव्हेंबर 1845 रोजी महाराष्ट्राच्या रायगड जिल्ह्यातील शिरढोण या गावी झाला. 

• त्यांचे प्राथमिक शिक्षण शिरढोण येथे झाले. 

• त्यांचे माध्यमिक शिक्षण कल्याण, मुंबई, पुणे या ठिकाणी झाले. 

• कौटुंबिक आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यंनी पुढील शिक्षण सोडले आणि नोकरीला सुरुवात केली.

वासुदेव बळवंत फडके हे कोणत्या खात्यात लिपिक होते ? 

(MPSC Combine 2018)

• वासुदेव बळवंत फडके हे सुरुवातीला रेल्वे खात्यात लिपिक होते.

• त्यानंतर त्यांनी लष्करी खात्यात लेखा विभागात कार्य केले. 

• वेळेवर रजा मंजूर न झाल्यामुळे आजारी आईची भेट झाली नाही, त्यामुळे त्यांनी नोकरी सोडून दिली. 

स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र लढा उभारला :

• पुढे पुण्यात क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके यांची भेट क्रांतिगुरू लहुजी वस्ताद साळवे यांच्यासोबत झाल्यानंतर स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र सेना उभी करण्याची इच्छा त्यांच्या मनात प्रबळ झाली. 

• रामोशी, कोळी, मांग, मुसलमान यांच्या मदतीने त्यांनी आदिवासींची फौज संघटित केली. 

• स्वातंत्र्यासाठी, ब्रिटिश सरकारी खजिना लुटून पैसा उभारावयाचा आणि नव्या टोळ्या उभारून सरकारला हैराण करून सोडायचे, असा क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके यांचा विचार होता. 

• 20 फेब्रुवारी 1879 ला क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके आणि त्यांच्या फौजेने दरोडे टाकले. 

• दौलतराव नाईक यांच्या मदतीने लोणी जवळ धामारी गावाजवळ पहिला दरोडा घातला त्यात 3000 रुपये मिळविले. 

‘लढाऊ राष्ट्रवादाचे जनक’ कोणाला म्हणतात ? आणि का ? 

• क्रांतीवीर वासुदेव बळवंत फडके यांनी ब्रिटिश सरकारविरुद्ध स्वातंत्र्यासाठी जो सशस्त्र लढा पुकारला, तो एकाकी होता. 

• त्यांना पुरेसे अनुयायी लाभले नाहीत व शस्त्रसामग्रीही मिळाली नाही; 

• तरीसुद्धा भारतात त्यांनी सशस्त्र लढ्याची मुहूर्तमेढ रोवली. 

• ही सशस्त्र उठावाची चळवळ पुढे विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात देशभर पसरली. 

• म्हणून क्रांतीवीर वासुदेव बळवंत फडके यांना ‘लढाऊ राष्ट्रवादाचे जनक’ म्हणतात.

• त्यांना भारतीय सशस्त्र बंडाचे जनक ('Father of the Indian Armed Rebellion) म्हणूनही ओळखले जाते. 

फितुरीमुळे क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके पकडले गेले : 

• सरकारने त्यांना पकडण्यासाठी बक्षीस जाहीर केले आणि त्यांना पकडण्यासाठी मेजर डॅनियल ला मोहिमेवर धाडले.

• फितुरीमुळे ब्रिटिशांना क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके यांचा ठावठिकाणा मिळाला.

• 23 जुलै 1879 ला विजापूर जवळील देवर नावडगी या गावच्या बाहेर बौद्ध विहार मध्ये गाढ झोपेत असताना त्यांना अटक करण्यात आली.

• पुणे येथे त्यांच्यावर खटला चालविण्यात आला. 

• ग. वा. जोशी (सार्वजनिक काका) यांनी त्यांचे वकीलपत्र घेतले.

• उच्च न्यायालयात त्यांच्या बचावाचे काम महादेव चिमाजी आपटे यांनी केले.

ब्रिटिशांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना कोणत्या कारागृहात ठेवले होते ?

(MPSC STI 2013) 

• क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके यांना जन्मठेपेची – काळ्या पाण्याची शिक्षा फर्मावली.

• 3 जानेवारी 1880 रोजी तेहरान बोटीने त्यांना यमन देशातील एडन या ठिकाणी पाठवण्यात आले.

• ब्रिटिशांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना एडनच्या कारागृहात ठेवले होते.

मृत्यू : 

• तुरुंगातील हाल, एडनची उष्ण हवा यांमुळे क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके यांची प्रकृती बिघडली.

• 17 फेब्रुवारी 1883 रोजी एडनच्या कारागृहात त्यांचे निधन झाले. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके

• जन्म — 4 नोव्हेंबर 1845, शिरढोण (रायगड)

• उपाधी — आद्य क्रांतिकारक / लढाऊ राष्ट्रवादाचे जनक

• नोकरी — रेल्वे व लष्करी खात्यात लिपिक

• सशस्त्र उठाव — 1879 मध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध दरोडे व संघटित लढा

• शिक्षा व मृत्यू — एडन कारागृह, 17 फेब्रुवारी 1883

Krantiguru Lahuji Salve

आद्यक्रांतीगुरु लहुजी वस्ताद साळवे यांना पुण्यतिथी दिनी मानवंदना 🙏💐💐

Subject : GS - महाराष्ट्राचा इतिहास, दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) क्रांतिगुरू लहुजी वस्ताद साळवे यांचा जन्म खालीलपैकी कोणत्या जिल्ह्यात झाला ?

1. मुंबई

2. पुणे

3. रत्नागिरी

4. नाशिक

उत्तर : पुणे

क्रांतिगुरू लहुजी वस्ताद साळवे यांबद्दल IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• क्रांतिगुरू लहुजी वस्ताद साळवे यांचा जन्म 14 नोव्हेंबर 1794 रोजी पुण्यातील पुरंदर किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या पेठ या गावी झाला.

• लहुजी हे राघोजी साळवे आणि विठाबाई साळवे यांचे पुत्र होते.

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात लहुजींचे पूर्वज काम करत; त्यांच्या कामगिरीमुळे छत्रपतींनी लहुजींच्या पूर्वजांना राऊत ही पदवी बहाल केली.

• पूर्वजांप्रमाने लहुजीही युद्धकलेत निपुण होते.

• दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये क्रांतिगुरू लहुजी साळवे निपुण होते.

• देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी क्रांतिकारकांची सेना त्यांनी निर्माण केली.

• त्यांच्या प्रशिक्षण केंद्रात सर्वच समाजाचे युवक तालीम घेत होते.

• लोकमान्य टिळक, वासुदेव बळवंत फडके, महात्मा फुले, गोपाळ गणेश आगरकर, चाफेकर बंधू यांसारखे अनेक स्वातंत्र्य सैनिक त्यांच्या तालमीत तयार झाले.

• राष्ट्रभक्तीचे ज्वलंत प्रतीक क्रांतीगुरू लहुजी साळवे यांनी तरुणांना संघटन कसे करावे, समाजकार्यात व राष्ट्रकार्यात स्वतःला वाहून कसे घ्यावे याची बोध दिले.

• त्यांच्या या शिकवणीतून अनेक क्रांतिकारकांनी तसेच समाजकारकांनी देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यात आपले मोलाचे योगदान दिले.

इंग्रज - मराठा शेवटचे युद्ध (Third Anglo-Maratha War) : 

• इंग्रज-मराठा युद्धांमध्ये तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध हे शेवटचे युद्ध होते. 

• हे युद्ध इ.स. 1817-18 मध्ये झाले होते. 

• या युद्धात इंग्रजांनी मराठ्यांना हरवून जवळपास संपूर्ण भारतावर नियंत्रण मिळवले.

• 1817-18 रोजी इंग्रजांबरोबर खडकी येथील युद्धात वयाच्या 23 व्या वर्षी क्रांतिगुरू लहुजी वस्ताद साळवे यांनी वडिलांसोबत पराक्रम गाजवला. 

• राघोजींनी मावळ्यांसोबत इंग्रज सैन्याशी कडवी झुंज दिली. 

• खडकी पासून आजच्या वाकडेवाडी पर्यंत इंग्रज सैन्याशी बापलेक व मावळे शर्थीने लढले. 

• याच युद्धात लहुजींचे वडील राघोजी धारातीर्थी पडले.

• " जगेल तर देशासाठी आणि मरेन तर देशासाठी " ही भीष्मप्रतिज्ञा क्रांतिगुरू लहुजी वस्ताद साळवे यांनी आपल्या वडिलांना श्रद्धांजली वाहताना घेतली. 

आद्यक्रांतीगुरु : 

• 1818 ते 1881 या प्रदीर्घ कालावधीत ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र क्रांती कारक /देशभक्त तयार करण्याचे अत्यंत मोलाचे कार्य त्यांनी केले.

• त्यामुळे क्रांतीवीर लहुजी वस्ताद साळवे यांना यांना आद्यक्रांतीगुरु या पदवीने सन्मानित केले जाते.

आद्यक्रांतीगुरु लहुजी वस्ताद साळवे यांची समाधी कोठे आहे ? 

• 17 फेब्रुवारी 1881 रोजी पुण्याच्या संगमवाडी या ठिकाणी आद्यक्रांतीगुरु लहुजी वस्ताद साळवे यांची प्राणज्योत मावळली.

• आद्यक्रांतीगुरु लहुजी वस्ताद साळवे यांची समाधी संगमवाडी, पुणे येथे आहे

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : क्रांतिगुरू लहुजी वस्ताद साळवे

• जन्म - 14 नोव्हेंबर 1794, पेठ (पुरंदर किल्ला, पुणे)

• उपाधी - आद्यक्रांतीगुरु / क्रांतिगुरू

• तालीम केंद्रातून - फुले, टिळक, फडके, आगरकर, चाफेकर बंधू तयार

• खडकी युद्ध (1817–18) - वडील राघोजी साळवे शहीद

• भीष्मप्रतिज्ञा - " जगेल तर देशासाठी आणि मरेन तर देशासाठी " 

• मृत्यू - 17 फेब्रुवारी 1881, संगमवाडी (पुणे)

Government Medical College in Washim renamed

Subject : GS - सरकारी योजना/ उपक्रम - महाराष्ट्र 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) वाशिम येथील शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयाला कोणाचे नाव देण्यात आले आहे ?

1. संत सेवालाल महाराज

2. संत गाडगेबाबा

3. संत तुकाराम महाराज

4. संत एकनाथ महाराज

उत्तर : संत सेवालाल महाराज

बातमी काय ?

• संत सेवालाल महाराज जयंतीच्या निमित्ताने महाराष्ट्र शासनाने वाशिम येथील शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयाचे नामकरण ‘संत सेवालाल महाराज शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, वाशिम’ असे करण्यास मान्यता दिली.

• यासंदर्भातील शासन निर्णय 13 फेब्रुवारी 2026 रोजी जारी करण्यात आला.

नामांतराचे महत्त्व - 

• या नामांतरामुळे संत सेवालाल महाराज यांच्या विचारांचा प्रसार होऊन नवीन पिढीमध्ये सामाजिक मूल्यांची जाणीव वाढेल.

• तसेच वैद्यकीय शिक्षणाला सामाजिक व नैतिक मूल्यांची जोड मिळेल.

संत सेवालाल महाराज यांबद्दल थोडक्यात माहिती : 

• संत सेवालाल महाराज हे गोर-बंजारा समुदायाचे आध्यात्मिक गुरू, समाजसुधारक आणि आधुनिक संत होते.

• त्यांनी आपल्या कार्यातून समाजाला नैतिकता, परिश्रम आणि स्वाभिमानाचे मूल्य दिले.

• त्यांचे विचार विशेषतः वंचित व भटक्या समाजासाठी जागृती आणि संघटन निर्माण करणारे होते.

जन्म : 

• त्यांचा जन्म 15 फेब्रुवारी 1739 रोजी आंध्र प्रदेशातील गोलार दोडी तांडा येथे बंजारा समाजातील भीमा नाईक आणि धरमणी या पशुपालक दांपत्यापोटी झाला. 

• गोलार दोडी तांडा हे सेवालाल महाराजांचे जन्मस्थान असल्यामुळे, ते सेवागड या नावानेही ओळखले जाते.

 कार्य : 

• महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमावर्ती भागात राहणारा बंजारा समाज, त्यांची भाषा, अस्मिता इ.च्या हक्कांसाठी सेवालाल महाराजांनी आपले आयुष्य वेचले. 

• त्यांनी 18 व्या शतकातील म्हैसूरचे शासक आणि ब्रिटिश शासक यांच्याविरुद्ध लढा दिला.

• त्या काळात बंजारांना सुरक्षा आणि आशा देणारे ते पहिले नेते होते.

📖 संत सेवालाल महाराजांचे विचार व शिकवण : 

1) शिक्षण व प्रगती : 

• “शिकायचे, शिकवायचे, शिकून राज्य घडवायचे” 

2) सामाजिक समता व मानवता : 

• स्त्रियांचा सन्मान करा — मुलगा-मुलगी भेद करू नका

• माणुसकीवर प्रेम करा

• कुटुंब व समाजातील बंधुभाव टिकवा

3) नैतिक मूल्ये : 

• खोटे बोलू नका

• प्रामाणिक आणि सदाचारपूर्ण जीवन जगा

• वडीलधाऱ्यांचा आदर करा

4) व्यसनमुक्ती व शिस्त : 

• कोणतेही व्यसन करू नका

• आत्मसंयम आणि शिस्तबद्ध जीवन जगावे

5) तर्कशीलता व अंधश्रद्धा निर्मूलन : 

• अंधश्रद्धेला थारा देऊ नका

• तर्क व तथ्यांच्या आधारे जीवन जगावे

6) धैर्य व स्वाभिमान : 

• संकटांना निर्भयपणे सामोरे जा

• सन्मानाने व आत्मविश्वासाने जीवन जगा

7) समाजसेवा : 

• गरजूंना अन्न, पाणी द्या व त्यांना मदत करा

• समाजासाठी कार्य करणे हीच खरी सेवा

8) पर्यावरण व प्राणी संरक्षण

• जंगल व पर्यावरणाचे रक्षण करा

• प्राण्यांवर दया करा, बळी देऊ नका

• निसर्ग नष्ट करणे म्हणजे स्वतःचे नुकसान

मृत्यू आणि समाधीस्थळ : 

• सेवालाल महाराज यांचे निधन 4 डिसेंबर 1806 रोजी श्रीक्षेत्र रुईगड, जि. यवतमाळ येथे झाले.

• वाशिम जिल्ह्यातील पोहरादेवी (पोहरागड) येथे त्यांची समाधी आजही देवी जगदंबेच्या मंदिराला लागून आहे. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : संत सेवालाल महाराज

• नामकरण — नामकरण ‘संत सेवालाल महाराज शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, वाशिम’

• शासन निर्णय — 13 फेब्रुवारी 2026

• संत सेवालाल महाराज — बंजारा समाजाचे आराध्य दैवत

• जन्म : 15 फेब्रुवारी 1739 रोजी आंध्र प्रदेशातील गोलार दोडी तांडा

• मृत्यू : 4 डिसेंबर 1806

• समाधीस्थळ : वाशिम जिल्ह्यातील पोहरादेवी 

• मुख्य विचार — समता, व्यसनमुक्ती, परिश्रम, स्वाभिमान

PM RAHAT Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने अलिकडेच सुरू केलेली ‘पीएम- राहत योजना (PM RAHAT Scheme)’ कोणत्या मंत्रालयाशी संबंधित आहे ?

1. आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय

2. गृहमंत्रालय

3. वित्त मंत्रालय

4. रस्ते परिवहन व महामार्ग मंत्रालय

उत्तर : रस्ते परिवहन व महामार्ग मंत्रालय

बातमी काय ?

• ‘सेवा तीर्थ’ या नव्या प्रशासकीय संकुलात घेतलेल्या पहिल्या महत्त्वाच्या निर्णयात केंद्र सरकारने पीएम- राहत योजना (PM RAHAT Scheme) सुरू केली.

• या योजनेचा उद्देश रस्ते अपघातातील जखमींना तत्काळ आणि कॅशलेस उपचार उपलब्ध करून देणे हा आहे.

🤔 PM RAHAT योजना म्हणजे काय ?

✍️ PM RAHAT फूल फॅार्म Road Accident Victim Hospitalization and Assured Treatment Scheme.

• ही योजना रस्ते अपघातातील जखमींना अपघातानंतरच्या ‘गोल्डन अवर’मध्ये (Golden Hour) त्वरित वैद्यकीय उपचार मिळावेत यासाठी तयार करण्यात आली आहे. 

👉 Golden Hour म्हणजे अपघातानंतरचा पहिला 1 तास- कारण या कालावधीत योग्य उपचार मिळाल्यास 50 % मृत्यू टाळता येऊ शकतात.

✍️ मंत्रालय : रस्ते अपघातातील जखमींना तत्काळ आणि कॅशलेस उपचार उपलब्ध करून देण्याचा हा रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाचा (Ministry of Road Transport and Highways) एक उपक्रम आहे.

🧐 योजनेची कार्यपद्धती :

• या योजनेअंतर्गत अपघातग्रस्तांना देशातील कोणत्याही रस्त्यावर अपघात झाल्यास पहिल्या 7 दिवसांसाठी ₹1.5 लाखांपर्यंत कॅशलेस उपचार दिले जातात.

• रुग्णाची स्थिती गंभीर असल्यास अधिक काळासाठी प्राथमिक उपचारांची सोय केली जाते.

तंत्रज्ञानावर आधारित प्रक्रिया : 

• ही योजना पूर्णपणे तंत्रज्ञान-आधारित (Technology-driven) असून अपघाताची नोंदणीपासून उपचार खर्चाच्या परतफेडीपर्यंत संपूर्ण प्रक्रिया डिजिटल पद्धतीने जोडलेली (seamless digital link) आहे.

✍️ यासाठी दोन महत्त्वाच्या प्रणालींचा वापर केला जातो -

1) eDAR (Electronic Detailed Accident Report) - रस्ते परिवहन व महामार्ग मंत्रालयाची अपघात नोंद प्रणाली

2) TMS 2.0 (Transaction Management System) - राष्ट्रीय आरोग्य प्राधिकरणाची (NHA) आर्थिक व्यवहार प्रणाली

👉 या दोन्ही प्रणालींमुळे अपघाताची माहिती, रुग्णालयातील उपचार आणि खर्चाची परतफेड ही प्रक्रिया वेगवान, पारदर्शक आणि समन्वयित होते.

• तसेच 112 या आपत्कालीन मदत क्रमांकाद्वारे रुग्णवाहिका व जवळचे रुग्णालय तत्काळ उपलब्ध करून दिले जाते.

💰निधी व्यवस्था : 

• या योजनेचा खर्च मुख्यतः Motor Vehicle Accident Fund (MVAF) मधून केला जातो.

• जर अपघात करणारे वाहन विमाधारक असेल तर विमा कंपन्या खर्च भरतात, आणि Hit-And-Run किंवा विमा नसलेल्या प्रकरणांमध्ये केंद्र सरकार खर्च करते.

महत्त्व : 

• या योजनेमुळे अपघातानंतर तात्काळ उपचार मिळाल्याने अनेकांचे प्राण वाचण्यास मदत होईल.

• तसेच कॅशलेस सुविधेमुळे आर्थिक अडचणीमुळे उपचार न मिळण्याची समस्या कमी होते.

• डिजिटल प्रणालीमुळे संपूर्ण प्रक्रिया वेगवान आणि पारदर्शक होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : पीएम- राहत योजना

• PM RAHAT योजना → रस्ते अपघातातील जखमींना तत्काळ आणि कॅशलेस उपचार

• मंत्रालय → रस्ते परिवहन व महामार्ग मंत्रालय

• कॅशलेस मर्यादा → ₹1.5 लाख (7 दिवस)

• Golden Hour → अपघातानंतरचा पहिला 1 तास 

• मदत क्रमांक → 112

P-8I Anti-Submarine Warfare

Subject : GS - संरक्षण, आंतरराष्ट्रीय करार 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे भारतीय नौदलासाठी अतिरिक्त Boeing P-8I Poseidon विमाने खरेदी करण्याच्या प्रस्तावाला मंजुरी देण्यात आली तर हे विमाने कोणत्या देशाकडून घेण्यात आली ?

1. फ्रान्स

2. रशिया

3. अमेरिका

4. इस्रायल

उत्तर : अमेरिका

बातमी काय ?

• अलिकडे संरक्षण खरेदी मंडळ (Defence Procurement Board – DPB) ने भारतीय नौदलासाठी Boeing P-8I Poseidon ही 6 अतिरिक्त विमाने खरेदी करण्याच्या प्रस्तावाला मंजुरी दिली आहे. 

खरेदीचा करार : 

• ही खरेदी भारत-अमेरिका आंतरसरकारी करार (Inter-Governmental Agreement – IGA) अंतर्गत करण्यात येत आहे.

• हा करार Defence Acquisition Procedure (DAP) 2020 अंतर्गत प्रक्रिया केला जात आहे. 

• या प्रक्रियेत offset clause लागू होत नाही, त्यामुळे या करारामध्ये तंत्रज्ञान हस्तांतरण किंवा सहउत्पादनाची अट नाही.

भारतीय नौदलासाठी Boeing P-8I Poseidon खरेदी उद्देश - 

• ही विमाने अमेरिकेकडून खरेदी करण्यात येणार असून त्याद्वारे हिंदी महासागर क्षेत्रातील (Indian Ocean Region) भारताची पाळत व युद्धसंबंधी क्षमता वाढवण्याचा उद्देश आहे.

P-8I Poseidon म्हणजे काय ?

• Boeing P-8I Poseidon हे दीर्घ पल्ल्याचे बहुउद्देशीय समुद्री गस्ती विमान (Maritime Patrol Aircraft) आहे. 

• हे विमान मुख्यतः समुद्रातील शत्रूची हालचाल शोधणे आणि नौदलाला माहिती पुरवणे यासाठी वापरले जाते.

✍️ या विमानाच्या प्रमुख भूमिका:

• Anti-Submarine Warfare (ASW) — पाणबुड्यांचा शोध घेणे व त्यांच्यावर कारवाई

• Anti-Surface Warfare (ASuW) — समुद्रावरील जहाजांवर नजर ठेवणे

• Intelligence, Surveillance and Reconnaissance (ISR) — गुप्त माहिती व देखरेख

• Maritime Domain Awareness — समुद्री क्षेत्रातील हालचालींचे निरीक्षण

• Search and Rescue Operations — शोध व बचाव मोहिमा

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Boeing P-8I

• Boeing P-8I — समुद्री गस्ती विमान

• खरेदी प्रस्ताव — 6 अतिरिक्त विमाने

• मंजुरी — Defence Procurement Board (DPB)

• करार — भारत-अमेरिका Inter-Governmental Agreement (IGA)

• प्रक्रिया — Defence Acquisition Procedure (DAP) 2020

Centre’s New Guidelines on ‘Vande Mataram’

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) ‘वंदे मातरम्’ संदर्भातील नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे कोणत्या मंत्रालयाने जारी केली ?

1. संस्कृती मंत्रालय

2. माहिती व प्रसारण मंत्रालय

3. शिक्षण मंत्रालय

4. गृहमंत्रालय

उत्तर : गृहमंत्रालय

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने ‘वंदे मातरम्’ संदर्भात नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे जाहीर केली आहेत.

• या नव्या नियमांनुसार अधिकृत सरकारी कार्यक्रमांमध्ये आता गीताची सर्व 6 कडवी गाणे आवश्यक करण्यात आले आहे.

• ही घोषणा या गीताच्या 150 व्या वर्धापन दिनानिमित्त करण्यात आली आहे.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी : 

• बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी ‘वंदे मातरम्’ हे गीत लिहिले.

• हे गीत त्यांच्या ‘आनंदमठ’ (1882) या कादंबरीतील असून, स्वातंत्र्य चळवळीत ते देशभक्तीचे शक्तिशाली प्रतीक बनले.

संकल्पना स्पष्टता : 

• ‘वंदे मातरम्’ हे भारताचे राष्ट्रीय गीत आहे.

• आता सरकारने या गीताच्या पूर्ण (6 कडव्यांच्या) अधिकृत आवृत्तीला मान्यता देऊन त्याच्या सादरीकरणासाठी निश्चित नियम ठरवले आहेत.

नवीन नियम : 

• आता सरकारी कार्यक्रमांमध्ये ‘वंदे मातरम्’ गाताना संपूर्ण 6 कडवी गाणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी सुमारे 3 मिनिटे 10 सेकंदांचा कालावधी निश्चित केला आहे.

• भारताच्या राष्ट्रपतींच्या आगमनावेळी आणि प्रस्थानावेळी वाजवले जाईल.

• आकाशवाणी आणि दूरदर्शनवर प्रसारित झालेल्या राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणाच्या आधी आणि नंतर.

• त्याचबरोबर राज्यपालांच्या भाषणाच्या आधी व नंतर, राज्य समारंभांमध्ये आणि अधिकृत कार्यक्रमांमध्ये वाजवले/ गाईले जाईल.

• तसेच शाळांच्या प्रार्थना सभांमध्ये, ध्वजारोहण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये समूहगान करणे आवश्यक आहे.

• गीत सुरू असताना सर्वांनी सावधान स्थितीत उभे राहणे आवश्यक आहे, 

• परंतु चित्रपटगृहात ते बंधनकारक नाही.

• गाण्यापूर्वी वाद्य संकेत दिला जातो आणि मार्चिंगमध्येही ठरावीक पद्धत पाळली जाते.

महत्त्व :

• या निर्णयामुळे ‘वंदे मातरम्’च्या ऐतिहासिक आणि राष्ट्रीय महत्त्वाला पुन्हा अधोरेखित करण्यात आले आहे.

• तसेच देशभरात एकसारखे नियम लागू झाल्यामुळे सादरीकरणात एकरूपता येईल.

• शाळा व सार्वजनिक कार्यक्रमांमधून राष्ट्रीय एकात्मता वाढण्यास मदत होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ‘वंदे मातरम्’

• मार्गदर्शक तत्त्वे जारी — गृहमंत्रालयाकडून

• ‘वंदे मातरम्’ — राष्ट्रीय गीत

• लेखक — बंकिमचंद्र चॅटर्जी

• सर्व 6 कडवी गाणे बंधनकारक

• कालावधी — 3 मिनिटे 10 सेकंद

• संदर्भ — 150 वा वर्धापन दिन

Ayushman Sahakar Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘आयुष्मान सहकार योजना’ कोणत्या संस्थेद्वारे राबविली जाते ?

1. राष्ट्रीय आरोग्य प्राधिकरण

2. राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ

3. भारतीय आयुर्विज्ञान संशोधन परिषद 

4. आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय

उत्तर : राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ (NCDC)

बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्री व सहकार मंत्री यांनी राज्यसभेत ‘आयुष्मान सहकार योजना’ च्या अंमलबजावणी व निधी संरचनेबाबत माहिती दिली.

• या योजनेअंतर्गत सहकारी संस्थांना आरोग्य क्षेत्रातील पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी आर्थिक मदत दिली जाते.

आयुष्मान सहकार योजना म्हणजे काय ?

✍️ आयुष्मान सहकार योजना ही राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ (National Cooperative Development Corporation - NCDC) ची योजना आहे.

✍️ या योजनेद्वारे सहकारी संस्थांना खालील आरोग्य सुविधा उभारण्यासाठी आर्थिक सहाय्य दिले जाते :

• रुग्णालये

• निदान केंद्रे

• वैद्यकीय महाविद्यालये

• AYUSH आरोग्य केंद्रे

• टेलीमेडिसिन व डिजिटल हेल्थ सेवा

✍️ यामुळे स्थानिक पातळीवर समुदाय आधारित आरोग्य सेवा (Community-based Healthcare) विकसित करण्यास मदत होते.

आयुष्मान सहकार योजना केव्हा सुरू करण्यात आली ?

• आयुष्मान सहकार योजना 2020 मध्ये सुरू करण्यात आली.

• ही योजना राष्ट्रीय आरोग्य धोरण 2017 च्या उद्दिष्टांनुसार आरोग्य सेवा विस्तार आणि पायाभूत सुविधा वाढवण्यासाठी सुरू करण्यात आली.

आयुष्मान सहकार योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

पात्र संस्था :

• राज्य किंवा बहुराज्य सहकारी संस्था (Cooperative Societies)

• संस्थेच्या नियमावलीत आरोग्य सेवा देण्याची तरतूद असणे आवश्यक

आर्थिक सहाय्य : 

• NCDC कडून दीर्घकालीन कर्ज (Term Loan) दिले जाते

• कर्ज कालावधी — कमाल 8 वर्षे

• 1–2 वर्षे मोरॅटोरियम (परतफेडीची सवलत)

निधी संरचना : 

• प्रकल्प खर्चाच्या 90% पर्यंत कर्ज उपलब्ध

• निधी राज्य सरकारमार्फत किंवा थेट NCDC कडून मिळू शकतो

महिलांसाठी प्रोत्साहन :

• महिलांची बहुसंख्य असलेल्या सहकारी संस्थांना 1% व्याज सवलत (Interest Rebate) दिली जाते.

आयुष्मान सहकार योजनेचे महत्त्व : 

• सहकार क्षेत्राला चालना

• सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून आरोग्य सेवा विस्तार करण्यास मदत होते.

• स्थानिक लोकांच्या सहभागातून समुदाय आधारित आरोग्य व्यवस्था (Community-Owned Healthcare System ) विकसित होते.

• आयुर्वेद, योग, यूनानी, सिद्ध, होमिओपॅथी या AYUSH प्रणालींच्या आरोग्य सुविधांना प्रोत्साहन मिळते.

संस्थात्मक चौकट : 

• अंमलबजावणी संस्था — राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ (NCDC)

• प्रशासकीय नियंत्रण — सहकारिता मंत्रालय (Ministry of Cooperation)

• धोरणात्मक आधार — राष्ट्रीय आरोग्य धोरण 2017

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• आयुष्मान सहकार योजना — 2020

• अंमलबजावणी संस्था — राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ (NCDC)

• मंत्रालय — सहकारिता मंत्रालय (Ministry of Cooperation)

• उद्देश — सहकारी संस्थांद्वारे आरोग्य पायाभूत सुविधा विकसित करणे

• निधी — प्रकल्प खर्चाच्या 90% पर्यंत कर्ज

• महिलांच्या सहकारी संस्थांना — 1% व्याज सवलत

Prime Minister inaugurated 'Seva Teerth'

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘सेवा तीर्थ (Seva Teerth)’ हा नवा प्रशासकीय संकुल कोणत्या प्रकल्पाचा भाग आहे ?

1. स्मार्ट सिटी मिशन

2. सागरमाला प्रकल्प

3. सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प

4. डिजिटल इंडिया मिशन

उत्तर : सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प

बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 13 फेब्रुवारी 2026 रोजी ‘सेवा तीर्थ’ या नव्या एकात्मिक प्रशासकीय संकुलाचे उद्घाटन केले.

• हे संकुल सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्पाचा भाग आहे.

सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प नेमका काय आहे ?

• सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प (Central Vista Redevelopment Project) हा नवी दिल्लीतील भारताच्या प्रशासकीय केंद्राचा (Power Corridor) सर्वांगीण आधुनिकीकरण व पुनर्बांधणी करण्याचा मोठा सरकारी प्रकल्प आहे.

👉 दिल्लीतील राष्ट्रपती भवन ते इंडिया गेट या भागाला Central Vista म्हणतात.

👉 या संपूर्ण परिसरातील जुनी इमारती, संसद, कार्यालये आणि पायाभूत सुविधा आधुनिक करण्याचा प्रकल्प म्हणजे सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प.

🧐 सेवा तीर्थ म्हणजे काय ?

• ‘सेवा तीर्थ’ हे एक एकात्मिक (Integrated) प्रशासकीय संकुल आहे, जिथे देशातील प्रमुख निर्णय घेणाऱ्या संस्थांचे एकत्रीकरण करण्यात आले आहे.

👉 यामध्ये समाविष्ट:

• पंतप्रधान कार्यालय (PMO)

• राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (NSCS)

• कॅबिनेट सचिवालय

✍️ यामुळे प्रशासन अधिक कार्यक्षम, समन्वयित आणि जलद निर्णयक्षम बनते.

नावाचा अर्थ (Philosophical Meaning) : 

• ‘सेवा तीर्थ’ नावाचा अर्थ - जनतेची सेवा करणारे पवित्र प्रशासनिक केंद्र

• संकुलावर “नागरिक देवो भव” (Citizen is like God) असा संदेश देण्यात आला आहे.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी : 

• जवळपास 80 वर्षांनंतर पंतप्रधान कार्यालयाचे (PMO) स्थान बदलले.

• पूर्वी PMO साउथ ब्लॉक मध्ये कार्यरत होते.

वास्तुशिल्प वैशिष्ट्ये :

1) डिझाइन(आर्किटेक्ट) — डॉ. बिमल पटेल

2) प्रेरणा (Architecture Inspiration)

• चालुक्यकालीन मंदिरांची दगडी जाळी (Stone Screen-Work)

• फुलांच्या भूमितीय आकृत्या (Floral Geometric Motifs)

• बौद्ध स्तूपांपासून प्रेरित धातूचे घुमट (Metal Domes)

🤔 ‘सेवा तीर्थ’ संकुलात घेतलेला पहिला निर्णय कोणता ?

• सेवा तीर्थ येथे घेतलेल्या आपल्या पहिल्या निर्णयात, पंतप्रधानांनी रस्ते अपघातातील पीडितांना खात्रीशीर रुग्णालयीन उपचार आणि सुविधा देण्यासाठी ‘पीएम राहत योजना’ (PM RAHAT Scheme) सुरू केली.

• जेणेकरून तात्काळ वैद्यकीय सेवेच्या अभावामुळे कोणाचाही जीव जाणार नाही.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : सेवा तीर्थ

• सेवा तीर्थ — नवे प्रशासकीय संकुल

• समावेश — पंतप्रधान कार्यालय + राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय + कॅबिनेट सचिवालय

• प्रकल्प — सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प

• आर्किटेक्ट — डॉ. बिमल पटेल

• उद्घाटन — 13 फेब्रुवारी (नवी दिल्ली 1931 चा संदर्भ)

• बोधवाक्य — “नागरिक देवो भव”

• पहिला निर्णय — पीएम राहत योजना