Abathsahayeswarar Temple

📚 Subject : GS - इतिहास - प्राचीन भारतीय इतिहास - मंदिर स्थापत्यकला

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) उत्कृष्ट संवर्धनासाठी युनेस्को (UNESCO) पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलेले 12 व्या शतकातील चोळकालीन 'आपत्सहायेश्वर मंदिर' (Abathsahayeswarar Temple) खालीलपैकी कोणत्या राज्यात स्थित आहे ?

1. तामिळनाडू

2. आंध्र प्रदेश

3. कर्नाटक

4. केरळ

उत्तर : तामिळनाडू

📰 बातमी काय ?

• तामिळनाडूच्या तंजावर जिल्ह्यातील कुंभकोणमजवळ असलेल्या थुक्काच्ची (Thukkachi) येथील 12 व्या शतकातील ऐतिहासिक 'आपत्सहायेश्वर मंदिरा'चे अनेक दशकांच्या दुर्लक्षानंतर यशस्वीरीत्या पुनरुज्जीवन करण्यात आले आहे.

• या प्राचीन मंदिराचे मूळ ऐतिहासिक स्वरूप अबाधित ठेवत आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने केलेल्या अद्वितीय संवर्धनासाठी या प्रकल्पाला 'युनेस्को आशिया-पॅसिफिक डिस्टिंक्शन पुरस्कार' (UNESCO Asia Pacific Award of Distinction) प्रदान करण्यात आला आहे.

🧐 आपत्सहायेश्वर मंदिर : इतिहास व स्थापत्यशैली 

• भौगोलिक स्थान -  हे मंदिर तामिळनाडू राज्यातील तंजावर जिल्ह्यातील थुक्काच्ची (कुंभकोणम परिसर) येथे स्थित आहे.

• चोळकालीन ऐतिहासिक वारसा - हे मंदिर उत्तर चोळ (Later Chola) साम्राज्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचे स्मारक असून ते प्रामुख्याने पहिला कुलोत्तुंग (Kulottunga I) आणि विक्रम चोळ (Vikrama Chola) यांच्या कार्यकाळाशी संबंधित आहे.

• 'करा कोविल' (Kara Kovil) स्थापत्यशैली - मंदिराची संपूर्ण रचना 'करा कोविल' प्रकारातील आहे, म्हणजेच हे मंदिर एका भव्य रथाच्या (Chariot) आकारात कोरण्यात आले आहे.

• भगवान शरभेश्वर मूर्ती (Lord Sarabeshwarar) - या मंदिरात भगवान शरभेश्वराची (शिव अवताराची) मूर्ती स्थापित असून, ती या देवतेच्या जगातील सर्वात जुन्या प्राचीन शिल्पांपैकी एक मानली जाते.

🎯 वैज्ञानिक संवर्धन : पारंपरिक शास्त्र व आधुनिक तंत्रज्ञानाचा मेळ -

• संवर्धन करताना स्थापत्य वेद, आगम शास्त्र आणि पारंपरिक चुन्याचा गारा (Lime Mortar) या पारंपरिक ज्ञानशाखांचा वापर करण्यात आला.

• त्याचबरोबर ड्रोन सर्वेक्षण, डिजिटल मॅपिंग, फोटोग्रामेट्री (Photogrammetry) आणि स्ट्रक्चरल इंजिनिअरिंग या आधुनिक संगणकीय तंत्रज्ञानाची मदत घेण्यात आली.

• ऐतिहासिक सत्यता (Authenticity) कायम ठेवण्यासाठी मंदिराचा प्रत्येक ग्रॅनाइट पाषाण (Granite Block) क्रमांकित (Numbered) करून सुटा करण्यात आला आणि दुरुस्तीनंतर मूळ जागेवर पूर्ववत अचूक बसवण्यात आला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Abathsahayeswarar Temple

• मंदिराचे नाव → आपत्सहायेश्वर मंदिर

• स्थान → थुक्काच्ची (तंजावर जिल्हा, तामिळनाडू)

• काळ व राजवंश → 12 वे शतक (उत्तर चोळ घराणे - कुलोत्तुंग I आणि विक्रम चोळ)

• स्थापत्य प्रकार → करा कोविल (Kara Kovil - रथाच्या आकारातील मंदिर)

• मिळालेला पुरस्कार → युनेस्को आशिया पॅसिफिक डिस्टिंक्शन पुरस्कार

• संवर्धन पद्धती → स्थापत्य वेद + आगम शास्त्र + ड्रोन डिजिटल मॅपिंग



China Bans Helium Exports

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) चर्चेत असलेला 'हेलियम' (Helium) हा वायू आधुनिक आवर्तसारणीतील (Modern Periodic Table) खालीलपैकी कोणत्या गटात (Group) मोडतो ?

1. गट 1 

2. गट 17 

3. गट 2 

4.गट 18

उत्तर : गट 18 (निष्क्रिय वायू - Noble Gases / Zero Group)

📰 बातमी काय ?

• चीनच्या वाणिज्य मंत्रालय आणि सीमाशुल्क महाप्रशासनाने (General Administration of Customs, China) देशातून होणाऱ्या हेलियम वायूच्या निर्यातीवर तात्पुरती बंदी घातली आहे.

• वैद्यकीय, अंतराळ, सेमीकंडक्टर आणि वैज्ञानिक संशोधनात अत्यंत महत्त्वाचा मानला जाणारा हेलियम (He) हा वायू जागतिक पातळीवर दुर्मिळ असल्याने चीनच्या या निर्णयामुळे जागतिक पुरवठा साखळीवर (Supply Chain) परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

📚📚 संदर्भ : Static GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र

🧐 हेलियम वायू बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1) मूलभूत गुणधर्म :

• हेलियमचा अणुअंक 2 ( He - Atomic Number = 2) असून त्याच्या पहिल्याच कक्षेत (K shell) कमाल 2 इलेक्ट्रॉन असल्याने त्याचे 'द्विक' (Duplet) पूर्ण असते.

• बाह्यतम कक्षा पूर्ण असल्याने हा रासायनिकदृष्ट्या अत्यंत निष्क्रीय (Inert) आणि स्थिर वायू मानला जातो.

• हा हवेपेक्षा हलका असून आवर्तसारणीतील (Periodic Table) गट 18 मधील 'निष्क्रिय वायू' (Noble/Inert Gas) आहे.

• हेलियम हा रंगहीन, गंधहीन, चवहीन आणि बिनविषारी (Non-toxic) वायू आहे.

2) अवस्था :

• हेलियम (He) सामान्यतः वायुरूपातच आढळतो. केवळ परम शून्य तापमानाच्या (Near Absolute Zero) अत्यंत थंड वातावरणातच तो द्रवरूप (Liquid Helium) धारण करतो.

3) उत्पत्ती आणि पृथ्वीवरील उपलब्धता :

• हेलियम हे पृथ्वीवर अ- नवीकरणीय (Non-renewable) नैसर्गिक साधन आहे.

• पृथ्वीच्या पोटात युरेनियम (Uranium) आणि थोरियम (Thorium) या किरणोत्सारी मूलद्रव्यांच्या किरणोत्सारी विघटनातून (Radioactive Decay) 'अल्फा कण' (Alpha Particles) उत्सर्जित होतात; हे अल्फा कण इलेक्ट्रॉन शोषून घेऊन हेलियम अणू तयार करतात.

• हा वायू प्रामुख्याने नैसर्गिक वायूच्या (Natural Gas) साठ्यांमध्ये अडकलेला आढळतो.

4) जागतिक उत्पादक देश :

• जगातील सर्वात मोठा हेलियम उत्पादक देश अमेरिका (U.S. - सुमारे 43% पुरवठा) आहे. त्यापाठोपाठ कतार, रशिया, कॅनडा आणि अल्जेरिया या देशांचा क्रमांक लागतो.

🔬 हेलियम कसा मिळवला जातो ? (Extraction Process) : 

1) उप-उत्पादन (By-product) :

• हेलियम नैसर्गिक वायूच्या शुद्धीकरणादरम्यान उप-उत्पादन म्हणून मिळवला जातो.

• नैसर्गिक वायूमध्ये हेलियमचे प्रमाण कमीत कमी 0.3% (कदाचित त्याहून अधिक) असेल, तरच त्याचे व्यावसायिक निष्कर्षण (Commercial Extraction) आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे ठरते.

2) विलगीकरण पद्धती :

• हेलियमचा उत्कलन बिंदू अत्यंत कमी म्हणजेच -269°C असल्याने फ्रॅक्शनल डिस्टिलेशन प्रक्रियेद्वारे इतर वायूंपासून तो वेगळा केला जातो.

3) शुद्धतेची मानके :

• व्यावसायिक वापरासाठीच्या हेलियमची शुद्धता 99.997% असणे आवश्यक असते.

🎯 हेलियमचे विविध क्षेत्रांतील महत्त्वाचे उपयोग (Key Applications of Helium) : 

1) वैद्यकीय क्षेत्रात (Healthcare & MRI) :

• कर्करोग आणि इतर रोगांच्या निदानासाठी वापरल्या जाणाऱ्या MRI मशिन्समधील सुपरकंडक्टिंग मॅग्नेट्स थंड ठेवण्यासाठी (Cooling Agent) द्रवरूप हेलियम (Liquid Helium) अपरिहार्य आहे.

• हृदय शस्त्रक्रियेदरम्यान कार्डिओ-पल्मोनरी रिसुसिटेशन पंपांमध्ये वापर केला जातो.

• डोळ्यांच्या नाजूक शस्त्रक्रियेसाठी हेलियम-निऑन लेझर (He-Ne Laser) वापरले जातात.

2) खोल समुद्रात डायव्हिंग (Deep Sea Diving) :

• खोल समुद्रात पाणबुडे (Divers) श्वास घेण्यासाठी 80% हेलियम आणि 20% ऑक्सिजन (Heliox) चे मिश्रण वापरतात, ज्यामुळे शरीरात नायट्रोजनचे बुडबुडे तयार होण्याचा (Bends) धोका टळतो.

3) ऐतिहासिक दस्ताऐवज जतन करण्यासाठी :

• ऐतिहासिक व दुर्मिळ कागदपत्रे (उदा. अमेरिकेचा स्वातंत्र्य जाहीरनामा) ऑक्सिडायझेशनपासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी हेलियमयुक्त बंदिस्त पेटीत जतन केली जातात.

4) गळती शोधक (Leak Detection) :

• अणू अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे आणि इतर घटकांशी कोणतीही रासायनिक अभिक्रिया करत नसल्याने अतिसूक्ष्म वायू गळती शोधण्यासाठी (Leak Detection Agent) हेलियमचा वापर होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Helium (He)

• हेलियमचा (He) अणुअंक(Atomic Number) → 2

• रासायनिक गट → निष्क्रिय वायू / नोबल गॅस 

• आवर्तसारणीतील गट → 18

• उत्पत्तीचे कारण → युरेनियम आणि थोरियमचे किरणोत्सारी विघटन (अल्फा कणांमधून निर्मिती)

• नैसर्गिक स्रोत → नैसर्गिक वायूचे साठे

• उत्कलन बिंदू (Boiling Point) → -269°C

• जगातील सर्वात मोठा उत्पादक → अमेरिका (जागतिक पुरवठ्याच्या 43%)

• MRI मशीनमधील कार्य → सुपरकंडक्टिंग मॅग्नेट्स थंड ठेवण्यासाठी द्रवरूप हेलियमचा वापर

Bureau of Port Security

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - वैधानिक संस्था, संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मर्चंट शिपिंग ॲक्ट, 2025 अंतर्गत स्थापन करण्यात येत असलेली 'ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी' (BoPS) ही संस्था प्रामुख्याने कोणत्या मंत्रालयाच्या नियंत्रणाखाली कार्य करेल ?

1. केंद्रीय गृह मंत्रालय

2. केंद्रीय बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालय

3. केंद्रीय संरक्षण मंत्रालय

4. केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

उत्तर : केंद्रीय बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालय

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्री यांनी देशातील प्रमुख व इतर सर्व बंदरांच्या त्रिस्तरीय संरक्षणासाठी स्थापन करण्यात येत असलेल्या 'ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी'च्या (BoPS - Bureau of Port Security) प्रगतीचा उच्चस्तरीय आढावा घेतला.

• नागरी विमान वाहतूक सुरक्षेसाठी कार्यरत असलेल्या 'बीसीएएस'च्या (BCAS) धर्तीवर सागरी बंदरांसाठी ही एक समर्पित स्वतंत्र सुरक्षा नियामक संस्था म्हणून काम करेल.

🧐 'ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी' (BoPS) बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1) वैधानिक संस्था (Statutory Body) :

• BoPS ची स्थापना 'मर्चंट शिपिंग ॲक्ट, 2025' (Merchant Shipping Act, 2025) च्या कलम 13 (Section 13) अंतर्गत एका वैधानिक प्राधिकरणाच्या रूपात केली जात आहे.

2) प्रशासकीय नियंत्रण :

• ही संस्था केंद्रीय बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालयाच्या (Ministry of Ports, Shipping and Waterways) प्रशासकीय नियंत्रणाखाली कार्य करेल.

3) नेतृत्व :

• या संस्थेचे प्रमुख महासंचालक (Director General - DG) असतील.

🤔 कोणाच्या धर्तीवर निर्मिती ?

• विमानतळांच्या सुरक्षेसाठी कार्यरत असलेल्या 'ब्युरो ऑफ सिव्हिल एव्हिएशन सिक्युरिटी' (BCAS - Bureau of Civil Aviation Security) च्या संरचनेवर 'ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी' (BoPS) ही संस्था आधारलेली आहे.

🎯 प्रमुख कार्ये आणि सायबर सुरक्षा कवच (Functions & Cybersecurity Focus) :

1) सुरक्षा नियमन व तपासणी :

• देशातील व्यापारी जहाजे, नौका आणि बंदर सुविधांच्या (Port Facilities) प्रत्यक्ष सुरक्षेचे मानक नियमन (Regulation) आणि नियमित तपासणी (Inspection) करणे.

2) गुप्तवार्ता संकलन व समन्वय :

• सागरी सुरक्षेशी संबंधित धोक्यांचे वेळेवर संकलन, विश्लेषण आणि गुप्तचर संस्थांसोबत जलद देवाणघेवाण सुनिश्चित करणे.

• समर्पित सायबर सुरक्षा विभाग (Dedicated Cybersecurity Wing) :

• डिजिटल बंदरांच्या (Smart Ports) आयटी पायाभूत सुविधांना सायबर हल्ले, मालवेअर आणि हॅकिंगच्या धोक्यांपासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी एक विशेष सायबर विभाग कार्य करेल.

3) CISF चे स्थान (Recognised Security Organisation - RSO) :

• केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा दल (CISF) ला बंदर सुविधांसाठी 'मान्यताप्राप्त सुरक्षा संस्था' (RSO) म्हणून नियुक्त करण्यात आले आहे. 

• बंदरांचे सुरक्षा मूल्यांकन करणे आणि सुरक्षा आराखडा (Security Plans) तयार करणे ही CISF ची मुख्य जबाबदारी असेल.

📚📚 संदर्भ - Static GS

🤔 वैधानिक संस्था म्हणजे काय ? 

• वैधानिक संस्था म्हणजे संसदेच्या किंवा राज्य विधानमंडळाच्या कायद्याद्वारे स्थापन केलेल्या संस्था आहेत, ज्यांचे अधिकार थेट संविधानातून न मिळता कायद्याद्वारे प्राप्त होतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Bureau of Port Security (BoPS)

• नवीन सुरक्षा संस्था → ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी (BoPS)

• वैधानिक आधार → मर्चंट शिपिंग ॲक्ट, 2025 चे कलम 13 (Section 13)

• संबंधित मंत्रालय → केंद्रीय बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालय

• कोणाच्या धर्तीवर मॉडेल → ब्युरो ऑफ सिव्हिल एव्हिएशन सिक्युरिटी (BCAS)

• मान्यताप्राप्त सुरक्षा संस्था (RSO) → केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा दल (CISF)

• विशेष भर → बंदरांचे भौतिक सुरक्षा नियमन आणि IT/सायबर सुरक्षा

Media Workshop on Childhood Non-Communicable Diseases

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र शासनाने 2026 मध्ये युनिसेफच्या (UNICEF) सहकार्याने राज्यातील लहान मुलांमधील असंसर्गजन्य आजारांच्या (Childhood NCDs) प्रतिबंध व व्यवस्थापनासाठी कोणत्या राष्ट्रीय संस्थेसोबत सामंजस्य करार (MoU) केला आहे ? 

1. AIIMS नागपूर

2. ICMR - NIV पुणे 

3. IISc बंगळुरू 

4. राष्ट्रीय विषाणू संस्था, केरळ

उत्तर : AIIMS नागपूर 

📰 बातमी काय ?

• युनिसेफ इंडिया (UNICEF India), पत्र सूचना कार्यालय (PIB - Western Zone) आणि AIIMS नागपूर यांच्या संयुक्त विद्यमाने लहान मुलांमधील असंसर्गजन्य आजारांवर (Childhood NCDs) दोन दिवसीय माध्यम क्षमता-बांधणी कार्यशाळा नागपूर (महाराष्ट्र) येथे संपन्न झाली.

• मुख्य हेतू - पत्रकारांना मुलांमधील गंभीर असंसर्गजन्य आजारांविषयी पुरावा-आधारित (Evidence-based) वार्तांकन करण्यास सक्षम करणे आणि जनजागृती वाढवणे हा या कार्यशाळेचा मुख्य हेतू होता.

⛳️ सेंटर ऑफ एक्सलन्स (Centre of Excellence) -

• या भागीदारीअंतर्गत AIIMS नागपूर ला महाराष्ट्रातील लहान मुलांच्या असंसर्गजन्य आजारांसाठीचे 'तांत्रिक उत्कृष्टता केंद्र' (Technical Centre of Excellence) म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

🤝 महाराष्ट्र सरकारचा करार (MoU in 2026) -

• महाराष्ट्र शासनाने 2026 मध्ये युनिसेफच्या सहकार्याने AIIMS नागपूरसोबत राज्यभरात बाल NCDs च्या प्रतिबंध व उपचारासाठी सामंजस्य करार (MoU) केला आहे.

🧐 लहान मुलांमधील असंसर्गजन्य आजार म्हणजे काय ? 

(Static GS : What are Childhood NCDs ?)

• असंसर्गजन्य आजार (NCDs - Non-Communicable Diseases) हे असे दीर्घकालीन आजार असतात जे एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे थेट पसरत नाहीत किंवा संसर्गजन्य नसतात.

• हे आजार अनुवांशिक, शारीरिक, पर्यावरणीय, अयोग्य पोषण आणि जीवनशैलीतील दोषांमुळे निर्माण होतात.

✍️ लहान मुलांमध्ये प्रामुख्याने आढळणारे प्रमुख असंसर्गजन्य आजार (NCDs) :

• टाईप-1 मधुमेह (Type-1 Diabetes) : स्वादुपिंडात इन्सुलिन तयार न झाल्यामुळे रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढणे (हा बालवयात सर्वाधिक आढळतो).

• बालवयातील लठ्ठपणा (Childhood Obesity) : अयोग्य आहार, जंक फूड आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे वाढणारे वजन, ज्यामुळे भविष्यात उच्च रक्तदाब व हृदयरोगांचा धोका वाढतो.

• दमा व श्वसनविकार (Asthma & Chronic Respiratory Diseases) : वाढते प्रदूषण व ॲलर्जीमुळे फुप्फुसांच्या श्वसननलिकांना होणारी सूज.

• बालवयातील कर्करोग (Childhood Cancers) : रक्ताचा कर्करोग (उदा. ल्युकेमिया - Leukemia), मेंदूतील गाठी इत्यादी.

• जन्मजात हृदयविकार (Congenital Heart Diseases) : जन्मतःच हृदयाच्या रचनेमध्ये किंवा झडपांमध्ये असणारे दोष.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Childhood NCDs & AIIMS Nagpur

• कार्यशाळेचे आयोजक → UNICEF India + PIB (पश्चिम विभाग) + AIIMS नागपूर

• ठिकाण → नागपूर

• मुख्य विषय → लहान मुलांमधील असंसर्गजन्य आजार (NCDs)

• NCDs ची उदाहरणे → टाईप-1 मधुमेह, लठ्ठपणा, दमा, जन्मजात हृदयविकार इत्यादी.

• NCDs च्या प्रतिबंध व उपचारासाठी सामंजस्य करार (MoU) → महाराष्ट्र शासन + AIIMS नागपूर

Maharashtra Women Farmers Empowerment Act, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे, सरकारी योजना - उपक्रम, अर्थशास्त्र - कृषी अर्थव्यवस्था, महिला सक्षमीकरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकत्याच संमत झालेल्या 'महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण कायदा, 2026' च्या अंमलबजावणीवर देखरेख ठेवण्यासाठी स्थापन करण्यात येणाऱ्या सर्वोच्च नियामक परिषदेचे (Governing Council) अध्यक्ष खालीलपैकी कोण असतील ?

1. राज्याचे मुख्यमंत्री

2. राज्याचे महिला व बालविकास मंत्री

3. राज्याचे कृषी मंत्री

4. राज्याचे मुख्य सचिव

उत्तर : राज्याचे मुख्यमंत्री

📰 बातमी काय ?

• महिला शेतकऱ्यांना औपचारिक कायदेशीर मान्यता देण्यासाठी आणि त्यांना शासकीय योजना, संस्थात्मक कर्ज व कृषी सुविधांचा थेट लाभ मिळवून देण्यासाठी 'महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण कायदा, 2026' (Maharashtra Women Farmers Empowerment Act, 2026) संमत करण्यात आला आहे.

• महिला शेतकऱ्यांच्या सक्षमीकरणासाठी असा स्वतंत्र व समर्पित कायदा करणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे.

🧐 कायद्याची पार्श्वभूमी आणि गरज : 

1) शेतीमधील महिलांचे प्रचंड योगदान (PLFS 2025 अहवाल) :

• महाराष्ट्र - राज्यातील ग्रामीण भागातील तब्बल 82% कार्यरत महिला शेती व संलग्न क्षेत्रावर अवलंबून आहेत (याउलट ग्रामीण पुरुषांचे प्रमाण 58% आहे).

• अखिल भारतीय स्तर : देशात ग्रामीण भागातील 73% कार्यरत महिला शेतीत आहेत (ग्रामीण पुरुषांचे प्रमाण 47% आहे).

2) समस्या : शेतीत बहुतांश काम महिला करत असूनही, जमिनीची मालकी (7/12 उतारा) स्वतःच्या नावावर नसल्यामुळे त्यांना शासकीय योजना, पीक कर्ज, विमा आणि अनुदानापासून वंचित राहावे लागत होते.

🎯 कायद्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि तरतुदी (Key Features of the Act) : 

1) महिला शेतकरी प्रमाणपत्र (Woman Farmer Certificate - WFC) -

• शेती व संलग्न व्यवसायात काम करणाऱ्या पात्र महिला ग्रामसभा किंवा नगरपंचायतीमार्फत 'महिला शेतकरी प्रमाणपत्रा'साठी (WFC) अर्ज करू शकतील.

2) जमिनीच्या मालकीची अट रद्द - 

• या प्रमाणपत्रामुळे महिलांची शेतकरी म्हणून ओळख ही जमिनीच्या मालकीपासून (Land Titles) वेगळी करण्यात आली आहे. म्हणजेच जमिनीवर नाव नसले तरी प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या महिलेला शेतकरी म्हणून कायदेशीर दर्जा मिळेल.

3) शेतकऱ्याची व्यापक व्याख्या (National Policy for Farmers, 2007 नुसार) :

• केवळ पीक उत्पादनच नव्हे, तर पशुपालन, कुक्कुटपालन, मत्स्यपालन, कृषी-वनीकरण (Agroforestry), गांडूळ खत निर्मिती, मशरूम शेती आणि प्राथमिक कृषी प्रक्रिया करणाऱ्या महिलांचाही यात समावेश असेल.

🏛️ अंमलबजावणी यंत्रणा आणि संस्थात्मक रचना कशी असेल ? 

• महिला शेतकऱ्यांची डिजिटल नोंदणी (Digital Registry).

• विशेष समर्पित निधीची (Special Fund) स्थापना.

• राज्य महिला शेतकरी सक्षमीकरण कक्ष आणि जिल्हा व तालुका स्तरावर विशेष अधिकाऱ्यांची नियुक्ती.

🤔 देखरेख व सनियंत्रण रचना (Monitoring Structure) :

• नियामक परिषद (Governing Council) - मुख्यमंत्र्यांच्या (Chief Minister) अध्यक्षतेखाली सर्वोच्च परिषद.

• राज्यस्तरीय संनियंत्रण समिती - मुख्य सचिवांच्या (Chief Secretary) अध्यक्षतेखाली अंमलबजावणी समिती.

📚📚 संदर्भ - Static GS - अर्थशास्त्र - कृषी अर्थव्यवस्था, महिला सक्षमीकरण

🤔 कृषीचे स्त्रीकरण (Feminisation of Agriculture) म्हणजे काय ? 

• शेती आणि संलग्न क्षेत्रांमध्ये (पशुपालन, दुग्धव्यवसाय, फलोत्पादन) पुरुषांच्या तुलनेत महिला शेतकऱ्यांचे आणि महिला शेतमजुरांचे प्रमाण, सहभाग आणि प्रत्यक्ष जबाबदारी सातत्याने वाढणे, या प्रक्रियेला 'कृषीचे स्त्रीकरण' (Feminisation of Agriculture) म्हणतात.

• व्याप्ती - यामध्ये केवळ शेतात शारीरिक मजुरी करणे एवढाच अर्थ नसून; बियाणे निवड, पेरणी, निंदणी, कापणी, साठवणूक आणि जनावरांची देखभाल यांसारख्या शेतीच्या बहुतांश मुख्य टप्प्यांचे व्यवस्थापन महिलांच्या हाती येणे समाविष्ट आहे.

🤔 कृषीचे स्त्रीकरण घडण्याची मुख्य कारणे कोणती ? 

1) ग्रामीण भागातून पुरुषांचे शहरांकडे स्थलांतर (Male Out-Migration) :

• ग्रामीण भागातील पुरुष बिगर-कृषी रोजगार, उद्योग, बांधकाम क्षेत्र किंवा शहरांमध्ये नोकरीच्या शोधात स्थलांतरित होतात. 

• परिणामी, गावातील वडिलोपार्जित शेती सांभाळण्याची संपूर्ण जबाबदारी घरातील महिलांवर येते.

2) शेतीचे घटते उत्पन्न आणि अर्थसंकट (Agrarian Distress) :

• शेतीतील अनिश्‍चित हवामान आणि कमी नफ्यामुळे कुटुंबाला पूरक उत्पन्न मिळवण्यासाठी पुरुष शहरात जातात, तर महिला शेतीचा खर्च कमी करण्यासाठी स्वतः शेतात राबतात.

3) मजुरी खर्चातील बचत :

• अनेक अल्प व अत्यल्प भूधारक कुटुंबांमध्ये बाहेरून मजूर लावण्याऐवजी घरातील महिलाच शेतीतील सर्व कामे विनामोबदला (Unpaid Family Labour) करतात.

4) कमी मजुरीचा दर :

• मोठ्या शेतमालकांना पुरुष मजुरांच्या तुलनेत महिला मजूर कमी मजुरी दरात उपलब्ध होतात, ज्यामुळे महिला शेतमजुरांची मागणी वाढते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Maharashtra Women Farmers Act 2026

• कायदा करणारे देशातील पहिले राज्य → महाराष्ट्र 

• कायद्याचे नाव → महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण कायदा, 2026

• मुख्य साधन → महिला शेतकरी प्रमाणपत्र (Woman Farmer Certificate)

• सर्वात मोठा बदल → शेतकरी ओळखीसाठी 7/12 किंवा जमिनीच्या मालकीची अट रद्द

• PLFS 2025 प्रमाण → महाराष्ट्रात 82% ग्रामीण महिला शेतीमध्ये कार्यरत

• सर्वोच्च नियामक परिषदेचे अध्यक्ष → मुख्यमंत्री

• राज्यस्तरीय संनियंत्रण समितीचे अध्यक्ष → मुख्य सचिव

Deadly PaBV-4 Virus Detected in India

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात पहिल्यांदाच नोंद झालेला 'पॅरट बोर्नाव्हायरस 4' (PaBV-4) हा घातक विषाणू प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणत्या जीवांच्या मज्जासंस्था व पचनसंस्थेवर परिणाम करतो ?

1. पोपट व तत्सम विदेशी पक्षी

2. दुभती जनावरे

3. सागरी मासे व कोळंबी

4. रेशीम कीटक व मधमाश्या

उत्तर : पोपट व तत्सम विदेशी पक्षी (Psittacine Birds)

📰 बातमी काय ?

• पोपट आणि तत्सम प्रजातींच्या पक्ष्यांमध्ये आढळणारा अत्यंत घातक आणि संसर्गजन्य 'पॅरट बोर्नाव्हायरस 4' (PaBV-4 - Parrot Bornavirus 4) हा विषाणू भारतात पहिल्यांदाच आढळून आला आहे.

• पिंजऱ्यात किंवा पाळीव म्हणून ठेवण्यात येणाऱ्या पक्ष्यांमध्ये (Captive Birds) या विषाणूमुळे अत्यंत वेगाने मृत्यू ओढवण्याचा धोका असतो, ज्यामुळे वन्यजीव तज्ज्ञ आणि पक्षीप्रेमींमध्ये चिंता व्यक्त केली जात आहे.

🧐 'PaBV-4' विषाणू आणि त्याचे स्वरूप :

1) विषाणूचे नाव - पॅरट बोर्नाव्हायरस 4 (Parrot Bornavirus 4 - PaBV-4).

2) संसर्गाचे प्रमाण - हा अत्यंत वेगाने पसरणारा (Highly Contagious) प्राणघातक विषाणू आहे.

3) बाधित होणारे पक्षी (Psittacine Birds) -

• 'सिटॅसिन' (Psittacine) म्हणजे पोपट कुटुंबाशी (Psittacidae Family / Psittaciformes Order) संबंधित किंवा त्यांच्यासारखे दिसणारे सर्व पक्षी.

4) समाविष्ट प्रजाती - बजरीगर (Budgerigars), कॉकटेल (Cockatiels), काकाकुवा (Cockatoos), लव्हबर्ड्स (Lovebirds), मकाऊ (Macaws) आणि विविध प्रकारचे पोपट (Parakeets).

5) कारणीभूत आजार (PDD) -

• हा विषाणू प्रामुख्याने 'प्रोव्हेन्ट्रिक्युलर डायलेटेशन डिसीज' (PDD - Proventricular Dilatation Disease) या गंभीर आजारासाठी कारणीभूत ठरतो.

• हा पक्ष्यांमधील एक गंभीर मज्जासंस्था (Neurological) आणि पचनसंस्था (Digestive) विकार आहे, ज्यामुळे पक्ष्यांची अन्न पचवण्याची क्षमता पूर्णपणे नष्ट होते.

 ✍️ प्रमुख लक्षणे :

• पक्ष्यांचे वजन झपाट्याने घटणे (Weight Loss).

• खाल्लेले अन्न उलटून बाहेर टाकणे (Regurgitation).

• शरीराचा तोल सांभाळता न येणे (Poor Coordination) आणि प्रचंड अशक्तपणा.

• वर्तनात टोकाचे बदल होणे आणि गंभीर अवस्थेत अचानक मृत्यू होणे.

🤔 झुनोटिक आजार (Zoonotic Disease) म्हणजे काय ?

• जे रोग किंवा विषाणू प्राण्यांकडून किंवा पक्ष्यांकडून थेट मानवात संक्रमित होतात, त्यांना झुनोटिक रोग म्हणतात (उदा. बर्ड फ्लू - H5N1, रेबीज, निपाह विषाणू). 'PaBV-4' हा असा झुनोटिक आजार नाही.

🤔 'पॅरट बोर्नाव्हायरस 4' हा झुनोटिक (Zoonotic) आजार आहे का ? 

• हा झुनोटिक (Zoonotic) आजार नाही; म्हणजेच हा विषाणू पक्ष्यांकडून नैसर्गिकरीत्या मानवामध्ये पसरत नाही.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : PaBV-4 Bird Virus

• विषाणूचे नाव → पॅरट बोर्नाव्हायरस 4 (PaBV-4)

• भारतातील स्थिती → देशात पहिल्यांदाच नोंद

• बाधित होणारे मुख्य पक्षी → सिटॅसिन पक्षी (पोपट, लव्हबर्ड्स, मकाऊ, कॉकटेल, काकाकुवा)

• संबंधित आजार → प्रोव्हेन्ट्रिक्युलर डायलेटेशन डिसीज (PDD)

• प्रभावित अवयव प्रणाली → मज्जासंस्था (नर्व्हस सिस्टीम) आणि पचनसंस्था

• मानवी संक्रमणाचा धोका → नाही (Non-Zoonotic Disease)

Pacific Ocean is set to intensify and likely to be the strongest El Niño since 1950

📚 Subject : GS - भूगोल- हवामान, मान्सून 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पॅसिफिक महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढवणारी 'एल निनो' (El Niño) ही हवामान प्रणाली सक्रिय झाल्यास भारतीय मान्सूनवर प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणता परिणाम दिसून येतो ?

1. नैऋत्य मान्सून अधिक तीव्र होऊन देशभरात अतिवृष्टी आणि महापूर येतो

2. मान्सूनचे वारे कमकुवत होऊन पर्जन्यमानात मोठी घट व दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते

3. भारतात केवळ हिवाळी (ईशान्य) मान्सूनच्या पावसात प्रचंड वाढ होते

4. भारतीय मान्सूनच्या वेळापत्रकावर किंवा पावसाच्या प्रमाणावर कोणताही परिणाम होत नाही

उत्तर : मान्सूनचे वारे कमकुवत होऊन पर्जन्यमानात मोठी घट व दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते

📰 बातमी काय ?

• अमेरिकेच्या 'नॅशनल ओशियानिक अँड ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन' (NOAA) या हवामान संस्थेनुसार, पॅसिफिक महासागरात निर्माण झालेली 'एल निनो' (El Niño) ही स्थिती आगामी महिन्यांत अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे.

• NOAA च्या अंदाजानुसार, 1950 पासूनच्या ऐतिहासिक नोंदींमधील ही सर्वात मोठ्या आणि शक्तिशाली एल निनो घटनांपैकी एक ठरू शकते, ज्याचा जागतिक हवामानावर आणि भारतीय मान्सूनवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

📚📚 Static GS : 

🧐 'एल निनो' (El Niño) म्हणजे काय ? 

1) मूळ अर्थ - 'एल निनो' (El Niño) हा स्पॅनिश शब्द असून याचा अर्थ 'लहान मुलगा' (Little Boy) किंवा बाळ येशू असा होतो.

2) भौगोलिक संकल्पना -  पॅसिफिक महासागराच्या मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय भागात (Central and Eastern Equatorial Pacific) समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान जेव्हा ठराविक कालावधीसाठी नियमितपेक्षा जास्त गरम (Warming) होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'एल निनो' म्हणतात. 

3) बदलणारी रचना - एल निनो दरम्यान, व्यापारी वारे (Trade winds) कमकुवत होतात. 

समुद्राचे गरम पाणी अमेरिकेच्या पश्चिम किनारपट्टीकडे ढकलले जाते आणि परिणामी आशिया खंडाकडे (भारताच्या दिशेने) थंड पाण्याचा प्रवाह येतो.

🌍 'एल निनो' चा प्रभाव : 

1) जागतिक तापमान वाढ → एल निनोमुळे जागतिक तापमानात वाढ होते, ज्यामुळे जगभरात सरासरीपेक्षा जास्त उष्ण हवामान नोंदवले जाते.

2) भारतीय मान्सूनवर विपरित परिणाम - भारतात मान्सूनचे वारे कमकुवत होतात, ज्यामुळे पर्जन्यमानात मोठी घट होऊन दुष्काळसदृश (Drought) परिस्थिती निर्माण होते.

3) ऐतिहासिक आकडेवारी - भूतकाळातील नोंदींनुसार, 60% एल निनो वर्षांमध्ये भारतात सरासरीपेक्षा कमी किंवा अत्यंत कमी पाऊस झाला आहे, तर केवळ 40% वर्षांमध्ये सामान्य पाऊस पडल्याची नोंद आहे.

4) वणव्यांचा धोका (Wildfires) → यामुळे ऑस्ट्रेलिया, दक्षिण आफ्रिका आणि अमेरिकेच्या काही भागांमध्ये जंगलातील वणवे लागण्याची शक्यता तीव्र होते.

5) तीव्र चक्रीवादळे → पॅसिफिक आणि अटलांटिक महासागरात अधिक तीव्रतेची वादळे, हरिकेन आणि चक्रीवादळे (Cyclones) निर्माण होतात.

🌍 NOAA चा ताजा अंदाज (NOAA's Latest Forecast) :

• 81% शक्यता - ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत अतिशय शक्तिशाली (Very Strong) एल निनो सक्रिय राहण्याची 81% शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

• ऐतिहासिक महत्त्व - हा प्रभाव 1950 नंतर नोंदवल्या गेलेल्या सर्वात मोठ्या एल निनो घटनांपैकी एक ठरण्याचा धोका आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : El Nino & Monsoon Impact

• अंदाज वर्तवणारी संस्था → NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration, USA)

• 'एल निनो'चा स्पॅनिश अर्थ → 'लहान मुलगा' (Little Boy)

• घटना क्षेत्र → मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागर

• तापमानातील बदल → समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढणे (Warming)

• व्यापारी वाऱ्यांची स्थिती → व्यापारी वारे (Trade Winds) कमकुवत होतात

• भारतीय पावसावरील परिणाम → मान्सून कमकुवत होणे आणि दुष्काळाचा धोका

World’s First OptoSAR Satellite

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - अंतराळ तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) GalaxEye Space या कंपनीने  जगातील पहिला ऑप्टोसॅर (OptoSAR) उपग्रह तयार केला तर ही कंपनी खालीलपैकी कोणत्या देशातील अंतराळ स्टार्ट-अप कंपनी आहे ?

1. इस्राईल

2. जपान

3. भारत

4. दक्षिण कोरिया

उत्तर :  भारत

📰 बातमी काय ?

• भारतीय अंतराळ स्टार्ट-अप 'गॅलॅक्सआय' (GalaxEye Space) द्वारे विकसित करण्यात आलेला जगातील पहिला ऑप्टोसॅर उपग्रह 'मिशन दृष्टी' (Mission Drishti) एका भूचुंबकीय सौर वादळामुळे (Geomagnetic Solar Storm) कक्षेत तांत्रिक अडचणीत (Anomaly) आला.

• उपग्रहाच्या प्रक्षेपणाच्या आणि सुरुवातीच्या कक्षा टप्प्याच्या (LEOP - Launch and Early Orbit Phase) शेवटच्या टप्प्यात ही तांत्रिक अडचण निर्माण झाली.

🧐 'मिशन दृष्टी' (Mission Drishti) उपग्रहाविषयी माहिती : 

1) उपग्रहाचे स्वरूप व वजन - 

• हा सुमारे 190 किलोग्रॅम (190 kg) वजनाचा पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह (Earth Observation Satellite) आहे.

2) जगातील पहिले 'ऑप्टोसॅर' (OptoSAR) तंत्रज्ञान - 

• एकाच उपग्रहावर इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल (EO - दृश्य प्रकाश/कॅमेरा) आणि सिंथेटिक ॲपर्चर रडार (SAR - रडार इमेजिंग) या दोन्ही सेन्सर्सचे एकत्रीकरण करणारा हा जगातील पहिलाच उपग्रह ठरला आहे.

3) सर्व हवामानात कार्यक्षमता -

• यात मल्टिस्पेक्ट्रल कॅमेरा आणि SAR इमेजिंग प्रणाली दोन्ही असल्याने ढगाळ वातावरण, धुकं, पाऊस किंवा रात्रीच्या अंधारातही 24 तास अखंडितपणे भूपृष्ठाची स्पष्ट छायाचित्रे (All-Weather, Day-and-Night Imaging) घेण्याची क्षमता आहे.

4) अचूकता (Resolution) - 

•  हा उपग्रह उच्च क्षमतेचे हाय-रिझोल्यूशन इमेजिंग पुरवतो, ज्याचे भावी मॉडेल 1 मीटरपेक्षा कमी (Sub-metre resolution) अचूकता देतील.

🎯 महत्त्व आणि उपयोगिता (Significance & Dual-Use Applications)

• दुहेरी उपयोग (Dual-Use Platform) -  हा उपग्रह नागरी आणि संरक्षण अशा दोन्ही क्षेत्रांसाठी उपयुक्त आहे.

1)  नागरी उपयोग :

• कृषी देखरेख - पिकांची स्थिती, मातीतील ओलावा आणि पीक नुकसानीचा अंदाज.

• आपत्ती व्यवस्थापन - पूर, चक्रीवादळ किंवा भूकंपाच्या वेळी ढगांमधूनही अचूक मॅपिंग.

• पायाभूत सुविधा व नागरी नियोजन - रस्ते, शहरे आणि वनक्षेत्रांचे रिअल-टाइम मॅपिंग.

2) संरक्षण व सुरक्षा उपयोग :

• सागरी व सीमा सुरक्षा (Maritime & Border Surveillance) : रात्रीच्या अंधारात किंवा दाट ढगांआड होणाऱ्या जहाजांच्या हालचाली आणि सीमावर्ती घडामोडींवर सतत लक्ष ठेवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mission Drishti

• उपग्रहाचे नाव → मिशन दृष्टी (Mission Drishti)

• विकसित करणारा स्टार्ट-अप → GalaxEye - भारत (IIT मद्रास इनक्युबेटेड)

• उपग्रहाचा प्रकार → जगातील पहिला ऑप्टोसॅर (OptoSAR) पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह

• तंत्रज्ञानाचे एकत्रीकरण → इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल (EO) + सिंथेटिक ॲपर्चर रडार (SAR)

• उपग्रहाचे वजन → सुमारे 190 kg

• मुख्य क्षमता → दिवस-रात्र आणि सर्व ऋतूंमध्ये (All-Weather) इमेजिंग

• वापर → कृषी, आपत्ती व्यवस्थापन, पायाभूत सुविधा आणि संरक्षण देखरेख