Media Workshop on Childhood Non-Communicable Diseases

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र शासनाने 2026 मध्ये युनिसेफच्या (UNICEF) सहकार्याने राज्यातील लहान मुलांमधील असंसर्गजन्य आजारांच्या (Childhood NCDs) प्रतिबंध व व्यवस्थापनासाठी कोणत्या राष्ट्रीय संस्थेसोबत सामंजस्य करार (MoU) केला आहे ? 

1. AIIMS नागपूर

2. ICMR - NIV पुणे 

3. IISc बंगळुरू 

4. राष्ट्रीय विषाणू संस्था, केरळ

उत्तर : AIIMS नागपूर 

📰 बातमी काय ?

• युनिसेफ इंडिया (UNICEF India), पत्र सूचना कार्यालय (PIB - Western Zone) आणि AIIMS नागपूर यांच्या संयुक्त विद्यमाने लहान मुलांमधील असंसर्गजन्य आजारांवर (Childhood NCDs) दोन दिवसीय माध्यम क्षमता-बांधणी कार्यशाळा नागपूर (महाराष्ट्र) येथे संपन्न झाली.

• मुख्य हेतू - पत्रकारांना मुलांमधील गंभीर असंसर्गजन्य आजारांविषयी पुरावा-आधारित (Evidence-based) वार्तांकन करण्यास सक्षम करणे आणि जनजागृती वाढवणे हा या कार्यशाळेचा मुख्य हेतू होता.

⛳️ सेंटर ऑफ एक्सलन्स (Centre of Excellence) -

• या भागीदारीअंतर्गत AIIMS नागपूर ला महाराष्ट्रातील लहान मुलांच्या असंसर्गजन्य आजारांसाठीचे 'तांत्रिक उत्कृष्टता केंद्र' (Technical Centre of Excellence) म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

🤝 महाराष्ट्र सरकारचा करार (MoU in 2026) -

• महाराष्ट्र शासनाने 2026 मध्ये युनिसेफच्या सहकार्याने AIIMS नागपूरसोबत राज्यभरात बाल NCDs च्या प्रतिबंध व उपचारासाठी सामंजस्य करार (MoU) केला आहे.

🧐 लहान मुलांमधील असंसर्गजन्य आजार म्हणजे काय ? 

(Static GS : What are Childhood NCDs ?)

• असंसर्गजन्य आजार (NCDs - Non-Communicable Diseases) हे असे दीर्घकालीन आजार असतात जे एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे थेट पसरत नाहीत किंवा संसर्गजन्य नसतात.

• हे आजार अनुवांशिक, शारीरिक, पर्यावरणीय, अयोग्य पोषण आणि जीवनशैलीतील दोषांमुळे निर्माण होतात.

✍️ लहान मुलांमध्ये प्रामुख्याने आढळणारे प्रमुख असंसर्गजन्य आजार (NCDs) :

• टाईप-1 मधुमेह (Type-1 Diabetes) : स्वादुपिंडात इन्सुलिन तयार न झाल्यामुळे रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढणे (हा बालवयात सर्वाधिक आढळतो).

• बालवयातील लठ्ठपणा (Childhood Obesity) : अयोग्य आहार, जंक फूड आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे वाढणारे वजन, ज्यामुळे भविष्यात उच्च रक्तदाब व हृदयरोगांचा धोका वाढतो.

• दमा व श्वसनविकार (Asthma & Chronic Respiratory Diseases) : वाढते प्रदूषण व ॲलर्जीमुळे फुप्फुसांच्या श्वसननलिकांना होणारी सूज.

• बालवयातील कर्करोग (Childhood Cancers) : रक्ताचा कर्करोग (उदा. ल्युकेमिया - Leukemia), मेंदूतील गाठी इत्यादी.

• जन्मजात हृदयविकार (Congenital Heart Diseases) : जन्मतःच हृदयाच्या रचनेमध्ये किंवा झडपांमध्ये असणारे दोष.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Childhood NCDs & AIIMS Nagpur

• कार्यशाळेचे आयोजक → UNICEF India + PIB (पश्चिम विभाग) + AIIMS नागपूर

• ठिकाण → नागपूर

• मुख्य विषय → लहान मुलांमधील असंसर्गजन्य आजार (NCDs)

• NCDs ची उदाहरणे → टाईप-1 मधुमेह, लठ्ठपणा, दमा, जन्मजात हृदयविकार इत्यादी.

• NCDs च्या प्रतिबंध व उपचारासाठी सामंजस्य करार (MoU) → महाराष्ट्र शासन + AIIMS नागपूर

Maharashtra Women Farmers Empowerment Act, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे, सरकारी योजना - उपक्रम, अर्थशास्त्र - कृषी अर्थव्यवस्था, महिला सक्षमीकरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकत्याच संमत झालेल्या 'महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण कायदा, 2026' च्या अंमलबजावणीवर देखरेख ठेवण्यासाठी स्थापन करण्यात येणाऱ्या सर्वोच्च नियामक परिषदेचे (Governing Council) अध्यक्ष खालीलपैकी कोण असतील ?

1. राज्याचे मुख्यमंत्री

2. राज्याचे महिला व बालविकास मंत्री

3. राज्याचे कृषी मंत्री

4. राज्याचे मुख्य सचिव

उत्तर : राज्याचे मुख्यमंत्री

📰 बातमी काय ?

• महिला शेतकऱ्यांना औपचारिक कायदेशीर मान्यता देण्यासाठी आणि त्यांना शासकीय योजना, संस्थात्मक कर्ज व कृषी सुविधांचा थेट लाभ मिळवून देण्यासाठी 'महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण कायदा, 2026' (Maharashtra Women Farmers Empowerment Act, 2026) संमत करण्यात आला आहे.

• महिला शेतकऱ्यांच्या सक्षमीकरणासाठी असा स्वतंत्र व समर्पित कायदा करणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे.

🧐 कायद्याची पार्श्वभूमी आणि गरज : 

1) शेतीमधील महिलांचे प्रचंड योगदान (PLFS 2025 अहवाल) :

• महाराष्ट्र - राज्यातील ग्रामीण भागातील तब्बल 82% कार्यरत महिला शेती व संलग्न क्षेत्रावर अवलंबून आहेत (याउलट ग्रामीण पुरुषांचे प्रमाण 58% आहे).

• अखिल भारतीय स्तर : देशात ग्रामीण भागातील 73% कार्यरत महिला शेतीत आहेत (ग्रामीण पुरुषांचे प्रमाण 47% आहे).

2) समस्या : शेतीत बहुतांश काम महिला करत असूनही, जमिनीची मालकी (7/12 उतारा) स्वतःच्या नावावर नसल्यामुळे त्यांना शासकीय योजना, पीक कर्ज, विमा आणि अनुदानापासून वंचित राहावे लागत होते.

🎯 कायद्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि तरतुदी (Key Features of the Act) : 

1) महिला शेतकरी प्रमाणपत्र (Woman Farmer Certificate - WFC) -

• शेती व संलग्न व्यवसायात काम करणाऱ्या पात्र महिला ग्रामसभा किंवा नगरपंचायतीमार्फत 'महिला शेतकरी प्रमाणपत्रा'साठी (WFC) अर्ज करू शकतील.

2) जमिनीच्या मालकीची अट रद्द - 

• या प्रमाणपत्रामुळे महिलांची शेतकरी म्हणून ओळख ही जमिनीच्या मालकीपासून (Land Titles) वेगळी करण्यात आली आहे. म्हणजेच जमिनीवर नाव नसले तरी प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या महिलेला शेतकरी म्हणून कायदेशीर दर्जा मिळेल.

3) शेतकऱ्याची व्यापक व्याख्या (National Policy for Farmers, 2007 नुसार) :

• केवळ पीक उत्पादनच नव्हे, तर पशुपालन, कुक्कुटपालन, मत्स्यपालन, कृषी-वनीकरण (Agroforestry), गांडूळ खत निर्मिती, मशरूम शेती आणि प्राथमिक कृषी प्रक्रिया करणाऱ्या महिलांचाही यात समावेश असेल.

🏛️ अंमलबजावणी यंत्रणा आणि संस्थात्मक रचना कशी असेल ? 

• महिला शेतकऱ्यांची डिजिटल नोंदणी (Digital Registry).

• विशेष समर्पित निधीची (Special Fund) स्थापना.

• राज्य महिला शेतकरी सक्षमीकरण कक्ष आणि जिल्हा व तालुका स्तरावर विशेष अधिकाऱ्यांची नियुक्ती.

🤔 देखरेख व सनियंत्रण रचना (Monitoring Structure) :

• नियामक परिषद (Governing Council) - मुख्यमंत्र्यांच्या (Chief Minister) अध्यक्षतेखाली सर्वोच्च परिषद.

• राज्यस्तरीय संनियंत्रण समिती - मुख्य सचिवांच्या (Chief Secretary) अध्यक्षतेखाली अंमलबजावणी समिती.

📚📚 संदर्भ - Static GS - अर्थशास्त्र - कृषी अर्थव्यवस्था, महिला सक्षमीकरण

🤔 कृषीचे स्त्रीकरण (Feminisation of Agriculture) म्हणजे काय ? 

• शेती आणि संलग्न क्षेत्रांमध्ये (पशुपालन, दुग्धव्यवसाय, फलोत्पादन) पुरुषांच्या तुलनेत महिला शेतकऱ्यांचे आणि महिला शेतमजुरांचे प्रमाण, सहभाग आणि प्रत्यक्ष जबाबदारी सातत्याने वाढणे, या प्रक्रियेला 'कृषीचे स्त्रीकरण' (Feminisation of Agriculture) म्हणतात.

• व्याप्ती - यामध्ये केवळ शेतात शारीरिक मजुरी करणे एवढाच अर्थ नसून; बियाणे निवड, पेरणी, निंदणी, कापणी, साठवणूक आणि जनावरांची देखभाल यांसारख्या शेतीच्या बहुतांश मुख्य टप्प्यांचे व्यवस्थापन महिलांच्या हाती येणे समाविष्ट आहे.

🤔 कृषीचे स्त्रीकरण घडण्याची मुख्य कारणे कोणती ? 

1) ग्रामीण भागातून पुरुषांचे शहरांकडे स्थलांतर (Male Out-Migration) :

• ग्रामीण भागातील पुरुष बिगर-कृषी रोजगार, उद्योग, बांधकाम क्षेत्र किंवा शहरांमध्ये नोकरीच्या शोधात स्थलांतरित होतात. 

• परिणामी, गावातील वडिलोपार्जित शेती सांभाळण्याची संपूर्ण जबाबदारी घरातील महिलांवर येते.

2) शेतीचे घटते उत्पन्न आणि अर्थसंकट (Agrarian Distress) :

• शेतीतील अनिश्‍चित हवामान आणि कमी नफ्यामुळे कुटुंबाला पूरक उत्पन्न मिळवण्यासाठी पुरुष शहरात जातात, तर महिला शेतीचा खर्च कमी करण्यासाठी स्वतः शेतात राबतात.

3) मजुरी खर्चातील बचत :

• अनेक अल्प व अत्यल्प भूधारक कुटुंबांमध्ये बाहेरून मजूर लावण्याऐवजी घरातील महिलाच शेतीतील सर्व कामे विनामोबदला (Unpaid Family Labour) करतात.

4) कमी मजुरीचा दर :

• मोठ्या शेतमालकांना पुरुष मजुरांच्या तुलनेत महिला मजूर कमी मजुरी दरात उपलब्ध होतात, ज्यामुळे महिला शेतमजुरांची मागणी वाढते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Maharashtra Women Farmers Act 2026

• कायदा करणारे देशातील पहिले राज्य → महाराष्ट्र 

• कायद्याचे नाव → महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण कायदा, 2026

• मुख्य साधन → महिला शेतकरी प्रमाणपत्र (Woman Farmer Certificate)

• सर्वात मोठा बदल → शेतकरी ओळखीसाठी 7/12 किंवा जमिनीच्या मालकीची अट रद्द

• PLFS 2025 प्रमाण → महाराष्ट्रात 82% ग्रामीण महिला शेतीमध्ये कार्यरत

• सर्वोच्च नियामक परिषदेचे अध्यक्ष → मुख्यमंत्री

• राज्यस्तरीय संनियंत्रण समितीचे अध्यक्ष → मुख्य सचिव

Deadly PaBV-4 Virus Detected in India

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात पहिल्यांदाच नोंद झालेला 'पॅरट बोर्नाव्हायरस 4' (PaBV-4) हा घातक विषाणू प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणत्या जीवांच्या मज्जासंस्था व पचनसंस्थेवर परिणाम करतो ?

1. पोपट व तत्सम विदेशी पक्षी

2. दुभती जनावरे

3. सागरी मासे व कोळंबी

4. रेशीम कीटक व मधमाश्या

उत्तर : पोपट व तत्सम विदेशी पक्षी (Psittacine Birds)

📰 बातमी काय ?

• पोपट आणि तत्सम प्रजातींच्या पक्ष्यांमध्ये आढळणारा अत्यंत घातक आणि संसर्गजन्य 'पॅरट बोर्नाव्हायरस 4' (PaBV-4 - Parrot Bornavirus 4) हा विषाणू भारतात पहिल्यांदाच आढळून आला आहे.

• पिंजऱ्यात किंवा पाळीव म्हणून ठेवण्यात येणाऱ्या पक्ष्यांमध्ये (Captive Birds) या विषाणूमुळे अत्यंत वेगाने मृत्यू ओढवण्याचा धोका असतो, ज्यामुळे वन्यजीव तज्ज्ञ आणि पक्षीप्रेमींमध्ये चिंता व्यक्त केली जात आहे.

🧐 'PaBV-4' विषाणू आणि त्याचे स्वरूप :

1) विषाणूचे नाव - पॅरट बोर्नाव्हायरस 4 (Parrot Bornavirus 4 - PaBV-4).

2) संसर्गाचे प्रमाण - हा अत्यंत वेगाने पसरणारा (Highly Contagious) प्राणघातक विषाणू आहे.

3) बाधित होणारे पक्षी (Psittacine Birds) -

• 'सिटॅसिन' (Psittacine) म्हणजे पोपट कुटुंबाशी (Psittacidae Family / Psittaciformes Order) संबंधित किंवा त्यांच्यासारखे दिसणारे सर्व पक्षी.

4) समाविष्ट प्रजाती - बजरीगर (Budgerigars), कॉकटेल (Cockatiels), काकाकुवा (Cockatoos), लव्हबर्ड्स (Lovebirds), मकाऊ (Macaws) आणि विविध प्रकारचे पोपट (Parakeets).

5) कारणीभूत आजार (PDD) -

• हा विषाणू प्रामुख्याने 'प्रोव्हेन्ट्रिक्युलर डायलेटेशन डिसीज' (PDD - Proventricular Dilatation Disease) या गंभीर आजारासाठी कारणीभूत ठरतो.

• हा पक्ष्यांमधील एक गंभीर मज्जासंस्था (Neurological) आणि पचनसंस्था (Digestive) विकार आहे, ज्यामुळे पक्ष्यांची अन्न पचवण्याची क्षमता पूर्णपणे नष्ट होते.

 ✍️ प्रमुख लक्षणे :

• पक्ष्यांचे वजन झपाट्याने घटणे (Weight Loss).

• खाल्लेले अन्न उलटून बाहेर टाकणे (Regurgitation).

• शरीराचा तोल सांभाळता न येणे (Poor Coordination) आणि प्रचंड अशक्तपणा.

• वर्तनात टोकाचे बदल होणे आणि गंभीर अवस्थेत अचानक मृत्यू होणे.

🤔 झुनोटिक आजार (Zoonotic Disease) म्हणजे काय ?

• जे रोग किंवा विषाणू प्राण्यांकडून किंवा पक्ष्यांकडून थेट मानवात संक्रमित होतात, त्यांना झुनोटिक रोग म्हणतात (उदा. बर्ड फ्लू - H5N1, रेबीज, निपाह विषाणू). 'PaBV-4' हा असा झुनोटिक आजार नाही.

🤔 'पॅरट बोर्नाव्हायरस 4' हा झुनोटिक (Zoonotic) आजार आहे का ? 

• हा झुनोटिक (Zoonotic) आजार नाही; म्हणजेच हा विषाणू पक्ष्यांकडून नैसर्गिकरीत्या मानवामध्ये पसरत नाही.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : PaBV-4 Bird Virus

• विषाणूचे नाव → पॅरट बोर्नाव्हायरस 4 (PaBV-4)

• भारतातील स्थिती → देशात पहिल्यांदाच नोंद

• बाधित होणारे मुख्य पक्षी → सिटॅसिन पक्षी (पोपट, लव्हबर्ड्स, मकाऊ, कॉकटेल, काकाकुवा)

• संबंधित आजार → प्रोव्हेन्ट्रिक्युलर डायलेटेशन डिसीज (PDD)

• प्रभावित अवयव प्रणाली → मज्जासंस्था (नर्व्हस सिस्टीम) आणि पचनसंस्था

• मानवी संक्रमणाचा धोका → नाही (Non-Zoonotic Disease)

Pacific Ocean is set to intensify and likely to be the strongest El Niño since 1950

📚 Subject : GS - भूगोल- हवामान, मान्सून 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पॅसिफिक महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढवणारी 'एल निनो' (El Niño) ही हवामान प्रणाली सक्रिय झाल्यास भारतीय मान्सूनवर प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणता परिणाम दिसून येतो ?

1. नैऋत्य मान्सून अधिक तीव्र होऊन देशभरात अतिवृष्टी आणि महापूर येतो

2. मान्सूनचे वारे कमकुवत होऊन पर्जन्यमानात मोठी घट व दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते

3. भारतात केवळ हिवाळी (ईशान्य) मान्सूनच्या पावसात प्रचंड वाढ होते

4. भारतीय मान्सूनच्या वेळापत्रकावर किंवा पावसाच्या प्रमाणावर कोणताही परिणाम होत नाही

उत्तर : मान्सूनचे वारे कमकुवत होऊन पर्जन्यमानात मोठी घट व दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते

📰 बातमी काय ?

• अमेरिकेच्या 'नॅशनल ओशियानिक अँड ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन' (NOAA) या हवामान संस्थेनुसार, पॅसिफिक महासागरात निर्माण झालेली 'एल निनो' (El Niño) ही स्थिती आगामी महिन्यांत अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे.

• NOAA च्या अंदाजानुसार, 1950 पासूनच्या ऐतिहासिक नोंदींमधील ही सर्वात मोठ्या आणि शक्तिशाली एल निनो घटनांपैकी एक ठरू शकते, ज्याचा जागतिक हवामानावर आणि भारतीय मान्सूनवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

📚📚 Static GS : 

🧐 'एल निनो' (El Niño) म्हणजे काय ? 

1) मूळ अर्थ - 'एल निनो' (El Niño) हा स्पॅनिश शब्द असून याचा अर्थ 'लहान मुलगा' (Little Boy) किंवा बाळ येशू असा होतो.

2) भौगोलिक संकल्पना -  पॅसिफिक महासागराच्या मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय भागात (Central and Eastern Equatorial Pacific) समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान जेव्हा ठराविक कालावधीसाठी नियमितपेक्षा जास्त गरम (Warming) होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'एल निनो' म्हणतात. 

3) बदलणारी रचना - एल निनो दरम्यान, व्यापारी वारे (Trade winds) कमकुवत होतात. 

समुद्राचे गरम पाणी अमेरिकेच्या पश्चिम किनारपट्टीकडे ढकलले जाते आणि परिणामी आशिया खंडाकडे (भारताच्या दिशेने) थंड पाण्याचा प्रवाह येतो.

🌍 'एल निनो' चा प्रभाव : 

1) जागतिक तापमान वाढ → एल निनोमुळे जागतिक तापमानात वाढ होते, ज्यामुळे जगभरात सरासरीपेक्षा जास्त उष्ण हवामान नोंदवले जाते.

2) भारतीय मान्सूनवर विपरित परिणाम - भारतात मान्सूनचे वारे कमकुवत होतात, ज्यामुळे पर्जन्यमानात मोठी घट होऊन दुष्काळसदृश (Drought) परिस्थिती निर्माण होते.

3) ऐतिहासिक आकडेवारी - भूतकाळातील नोंदींनुसार, 60% एल निनो वर्षांमध्ये भारतात सरासरीपेक्षा कमी किंवा अत्यंत कमी पाऊस झाला आहे, तर केवळ 40% वर्षांमध्ये सामान्य पाऊस पडल्याची नोंद आहे.

4) वणव्यांचा धोका (Wildfires) → यामुळे ऑस्ट्रेलिया, दक्षिण आफ्रिका आणि अमेरिकेच्या काही भागांमध्ये जंगलातील वणवे लागण्याची शक्यता तीव्र होते.

5) तीव्र चक्रीवादळे → पॅसिफिक आणि अटलांटिक महासागरात अधिक तीव्रतेची वादळे, हरिकेन आणि चक्रीवादळे (Cyclones) निर्माण होतात.

🌍 NOAA चा ताजा अंदाज (NOAA's Latest Forecast) :

• 81% शक्यता - ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत अतिशय शक्तिशाली (Very Strong) एल निनो सक्रिय राहण्याची 81% शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

• ऐतिहासिक महत्त्व - हा प्रभाव 1950 नंतर नोंदवल्या गेलेल्या सर्वात मोठ्या एल निनो घटनांपैकी एक ठरण्याचा धोका आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : El Nino & Monsoon Impact

• अंदाज वर्तवणारी संस्था → NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration, USA)

• 'एल निनो'चा स्पॅनिश अर्थ → 'लहान मुलगा' (Little Boy)

• घटना क्षेत्र → मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागर

• तापमानातील बदल → समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढणे (Warming)

• व्यापारी वाऱ्यांची स्थिती → व्यापारी वारे (Trade Winds) कमकुवत होतात

• भारतीय पावसावरील परिणाम → मान्सून कमकुवत होणे आणि दुष्काळाचा धोका

World’s First OptoSAR Satellite

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - अंतराळ तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) GalaxEye Space या कंपनीने  जगातील पहिला ऑप्टोसॅर (OptoSAR) उपग्रह तयार केला तर ही कंपनी खालीलपैकी कोणत्या देशातील अंतराळ स्टार्ट-अप कंपनी आहे ?

1. इस्राईल

2. जपान

3. भारत

4. दक्षिण कोरिया

उत्तर :  भारत

📰 बातमी काय ?

• भारतीय अंतराळ स्टार्ट-अप 'गॅलॅक्सआय' (GalaxEye Space) द्वारे विकसित करण्यात आलेला जगातील पहिला ऑप्टोसॅर उपग्रह 'मिशन दृष्टी' (Mission Drishti) एका भूचुंबकीय सौर वादळामुळे (Geomagnetic Solar Storm) कक्षेत तांत्रिक अडचणीत (Anomaly) आला.

• उपग्रहाच्या प्रक्षेपणाच्या आणि सुरुवातीच्या कक्षा टप्प्याच्या (LEOP - Launch and Early Orbit Phase) शेवटच्या टप्प्यात ही तांत्रिक अडचण निर्माण झाली.

🧐 'मिशन दृष्टी' (Mission Drishti) उपग्रहाविषयी माहिती : 

1) उपग्रहाचे स्वरूप व वजन - 

• हा सुमारे 190 किलोग्रॅम (190 kg) वजनाचा पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह (Earth Observation Satellite) आहे.

2) जगातील पहिले 'ऑप्टोसॅर' (OptoSAR) तंत्रज्ञान - 

• एकाच उपग्रहावर इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल (EO - दृश्य प्रकाश/कॅमेरा) आणि सिंथेटिक ॲपर्चर रडार (SAR - रडार इमेजिंग) या दोन्ही सेन्सर्सचे एकत्रीकरण करणारा हा जगातील पहिलाच उपग्रह ठरला आहे.

3) सर्व हवामानात कार्यक्षमता -

• यात मल्टिस्पेक्ट्रल कॅमेरा आणि SAR इमेजिंग प्रणाली दोन्ही असल्याने ढगाळ वातावरण, धुकं, पाऊस किंवा रात्रीच्या अंधारातही 24 तास अखंडितपणे भूपृष्ठाची स्पष्ट छायाचित्रे (All-Weather, Day-and-Night Imaging) घेण्याची क्षमता आहे.

4) अचूकता (Resolution) - 

•  हा उपग्रह उच्च क्षमतेचे हाय-रिझोल्यूशन इमेजिंग पुरवतो, ज्याचे भावी मॉडेल 1 मीटरपेक्षा कमी (Sub-metre resolution) अचूकता देतील.

🎯 महत्त्व आणि उपयोगिता (Significance & Dual-Use Applications)

• दुहेरी उपयोग (Dual-Use Platform) -  हा उपग्रह नागरी आणि संरक्षण अशा दोन्ही क्षेत्रांसाठी उपयुक्त आहे.

1)  नागरी उपयोग :

• कृषी देखरेख - पिकांची स्थिती, मातीतील ओलावा आणि पीक नुकसानीचा अंदाज.

• आपत्ती व्यवस्थापन - पूर, चक्रीवादळ किंवा भूकंपाच्या वेळी ढगांमधूनही अचूक मॅपिंग.

• पायाभूत सुविधा व नागरी नियोजन - रस्ते, शहरे आणि वनक्षेत्रांचे रिअल-टाइम मॅपिंग.

2) संरक्षण व सुरक्षा उपयोग :

• सागरी व सीमा सुरक्षा (Maritime & Border Surveillance) : रात्रीच्या अंधारात किंवा दाट ढगांआड होणाऱ्या जहाजांच्या हालचाली आणि सीमावर्ती घडामोडींवर सतत लक्ष ठेवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mission Drishti

• उपग्रहाचे नाव → मिशन दृष्टी (Mission Drishti)

• विकसित करणारा स्टार्ट-अप → GalaxEye - भारत (IIT मद्रास इनक्युबेटेड)

• उपग्रहाचा प्रकार → जगातील पहिला ऑप्टोसॅर (OptoSAR) पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह

• तंत्रज्ञानाचे एकत्रीकरण → इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल (EO) + सिंथेटिक ॲपर्चर रडार (SAR)

• उपग्रहाचे वजन → सुमारे 190 kg

• मुख्य क्षमता → दिवस-रात्र आणि सर्व ऋतूंमध्ये (All-Weather) इमेजिंग

• वापर → कृषी, आपत्ती व्यवस्थापन, पायाभूत सुविधा आणि संरक्षण देखरेख



Global Liveability Index 2026

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय निर्देशांक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) इकॉनॉमिस्ट इंटेलिजन्स युनिटने (EIU) प्रसिद्ध केलेल्या 'ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स 2026' नुसार राहणीमानाच्या गुणवत्तेत भारतातील शहरांमध्ये अव्वल (प्रथम) क्रमांकावर खालीलपैकी कोणते शहर ठरले आहे ?

1. मुंबई

2. नवी दिल्ली

3. बंगळुरू

4. चेन्नई

उत्तर : नवी दिल्ली

📰 बातमी काय ?

• 'द इकॉनॉमिस्ट' समूहाच्या 'इकॉनॉमिस्ट इंटेलिजन्स युनिट' (EIU - Economist Intelligence Unit) द्वारे 'ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स 2026' (Global Liveability Index 2026) अधिकृतपणे प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.

• या निर्देशांकामध्ये जगभरातील 173 प्रमुख शहरांमधील राहणीमानाच्या गुणवत्तेचे, नागरी सेवांचे आणि जीवनशैलीच्या सुलभतेचे सखोल मूल्यमापन करण्यात आले आहे.

🧐 ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स म्हणजे काय ?

• हा एक वार्षिक जागतिक बेंचमार्क आहे, जो जगभरातील प्रमुख महानगरांमध्ये नागरिकांना मिळणाऱ्या राहणीमानाच्या दर्जाची तुलनात्मक पाहणी करतो.

🤔 हे मूल्यमापन कसे केले जाते ?

• कोणत्याही शहरातील नागरी यंत्रणा तेथील नागरिकांना स्थैर्य, सुरक्षा, दर्जेदार आरोग्य, शिक्षण, पर्यावरण आणि मूलभूत पायाभूत सुविधा किती प्रभावीपणे, सातत्याने आणि सुरक्षितपणे पुरवतात, याचे वस्तुनिष्ठ विश्लेषण करून हा निर्देशांक काढला जातो.

🧐 ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स कोणत्या आंतरराष्ट्रीय संस्थेद्वारे प्रसिद्ध करण्यात येतो ?

• हा निर्देशांक दरवर्षी 'इकॉनॉमिस्ट इंटेलिजन्स युनिट' द्वारे तयार केला जातो.

• EIU - स्थापना: 1946

• मुख्यालय: लंडन, युनायटेड किंगडम

🧐 ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स : मूल्यांकनाचे 5 प्रमुख निकष आणि भारांक (Five Core Parameters & Weights) :

1) स्थैर्य व सुरक्षा (Stability - 25%) : गुन्हेगारीचे प्रमाण, दहशतवादी धोके, लष्करी संघर्ष आणि नागरी अशांतता.

2) संस्कृती आणि पर्यावरण (Culture & Environment - 25%) : हवामान, भ्रष्टाचार, सेन्सॉरशिप, सामाजिक बंधने, क्रीडा व सांस्कृतिक संधी.

3) आरोग्य सेवा (Healthcare - 20%) : सार्वजनिक व खाजगी आरोग्य सेवांची उपलब्धता आणि गुणवत्ता.

4) पायाभूत सुविधा (Infrastructure - 20%) : रस्ते, सार्वजनिक वाहतूक, ऊर्जा, पाणीपुरवठा, दूरसंचार आणि घरे.

5) शिक्षण (Education - 10%) : सार्वजनिक व खाजगी शिक्षण संस्थांचा दर्जा आणि सुलभता.

🎯 भारतीय शहरांची क्रमवारी (Performance of Indian Cities 2026)

• नवी दिल्ली : भारतीय शहरांमध्ये 1 ला क्रमांक (जागतिक क्रमवारी : 120)

• मुंबई : भारतीय शहरांमध्ये 2 रा क्रमांक (जागतिक क्रमवारी : 121)

• चेन्नई : भारतीय शहरांमध्ये 3 रा क्रमांक (जागतिक क्रमवारी : 123)

• बंगळुरू : भारतीय शहरांमध्ये 4 था क्रमांक (जागतिक क्रमवारी : 127)

🎯 भारताच्या शहरांची क्रमवारी खालावण्याची मुख्य कारणे : 

• पर्यावरणीय व प्रदूषण संकट (Pollution Crisis) - हवेची घसरलेली गुणवत्ता (Air Pollution), कचरा व्यवस्थापनाचा अभाव आणि वाढते तापमान.

• सार्वजनिक आरोग्य यंत्रणेवरील प्रचंड ताण - सार्वजनिक रुग्णालयांची अपुरी क्षमता आणि उपचारांवर स्वतःच्या खिशातून करावा लागणारा मोठा खर्च (Out-of-Pocket Expenditure).

• अनियोजित नागरीकरण आणि वाहतूक कोंडी - सार्वजनिक वाहतुकीची मर्यादित व्याप्ती, पाण्याची टंचाई, झोपडपट्ट्यांचा विस्तार आणि मान्सूनमधील शहरी पूरस्थिती (Urban Flooding).

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Global Liveability Index 2026

• जारी करणारी संस्था → इकॉनॉमिस्ट इंटेलिजन्स युनिट

• मूल्यांकन केलेली एकूण शहरे → 173 शहरे

• जगातील पहिले (सर्वात राहण्यायोग्य) शहर : कोपनहेगन (Copenhagen - डेन्मार्क)

• भारतात पहिले शहर → नवी दिल्ली (जागतिक क्रमवारी : 120)

Jodhpur Mojari Gets GI Tag

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - GI Tag

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकताच भौगोलिक मानांकन (GI Tag) मिळालेली 'जोधपूर मोजडी' (Jodhpur Mojari) ही प्रामुख्याने कोणत्या पारंपरिक कारागीर समुदायाद्वारे हाताने तयार केली जाते ?

1. तोडा समुदाय

2. वारली समुदाय

3. बंजारा समुदाय

4. जिनागर समुदाय 

उत्तर : जिनागर समुदाय

📰 बातमी काय ?

• राजस्थानमधील जोधपूरची प्रसिद्ध पारंपरिक हस्तनिर्मित पादत्राण कला असलेल्या 'जोधपूर मोजडी'ला (Jodhpur Mojari) अधिकृतपणे भौगोलिक मानांकन (GI Tag - Geographical Indication) प्रदान करण्यात आले आहे.

• या मानांकनामुळे या 200 वर्षे जुन्या पारंपरिक कलेला कायदेशीर संरक्षण मिळाले असून, जागतिक बाजारपेठेत जोधपूरच्या स्थानिक कारागिरांना मोठी संधी उपलब्ध होणार आहे.

🧐 जोधपूर मोजडी विषयी माहिती : 

• कला आणि निर्मिती - जोधपूर मोजडी ही अस्सल चामड्यापासून (Leather) बनवली जाणारी, उत्कृष्ट हस्तकला आणि नाजूक भरतकामासाठी (Embroidery) ओळखली जाणारी पारंपरिक पादत्राणे आहेत.

• पारंपरिक कारागीर समुदाय - ही मोजडी प्रामुख्याने 'जिनागर' (Jinagar Community) या स्थानिक कारागीर समुदायाकडून हाताने बनवली जाते. हे कारागीर पूर्वी घोड्यांचे खोगीर (Saddle) बनवण्याच्या कामात कुशल होते.

• ऐतिहासिक वारसा - या कलेला सुमारे 200 वर्षांचा समृद्ध इतिहास लाभला आहे. सुरुवातीला राजस्थानच्या राजघराण्यांकडून या कलेला राजाश्रय मिळाला, ज्यातून पुढे ही जोधपूरची सांस्कृतिक ओळख बनली.

🤔 जोधपूर मोजडीचे वैशिष्ट्ये :

• स्थानिक हवामानाशी सुसंगत - राजस्थानच्या उष्ण वाळवंटी हवामानासाठी ही अत्यंत हवेशीर, लवचिक आणि मजबूत पादत्राणे आहेत.

• आरामदायी डिझाइन - ही मोजडी पायाचे वरचे व बाजूचे भाग मोकळे ठेवणारी असल्याने लांब पल्ल्याच्या चालण्यासाठी आरामदायी असते आणि घरे किंवा मंदिरांमध्ये सहज उतरवता येते.

• स्त्री आणि पुरुष दोघेही ही मोजडी परिधान करतात.

💰 आर्थिक व्याप्ती आणि निर्यात :

• जोधपूर मोजडीची देशांतर्गत बाजारपेठ सुमारे 100 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त असून, सध्या वार्षिक सुमारे 10 कोटी रुपयांची निर्यात होते.

• GI Tag मिळाल्यामुळे बनावट उत्पादनांना आळा बसेल आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत तिची मागणी अधिक वाढेल.

⛳️ महाराष्ट्र संदर्भ - 

🤔 कोल्हापुरी चप्पलाला GI टॅग कोणत्या वर्षी मिळाला ? 

• 2019 मध्ये, कोल्हापुरी चप्पलाला भौगोलिक संकेत (Geographical Indication- GI) टॅग देण्यात आला. 

• हा GI टॅग महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या दोन्ही राज्यातील कारागिरांना संयुक्तपणे देण्यात आला.

🌍 भौगोलिक मानांकन (GI Tag) म्हणजे काय ?

• 'GI टॅग' हे अशा उत्पादनांना दिले जाणारे एक अधिकृत बौद्धिक संपदा चिन्ह (Intellectual Property Sign) आहे, ज्यांचा उगम एका विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशात झाला आहे आणि ज्यांच्यामध्ये त्या विशिष्ट ठिकाणामुळेच काही विशेष गुणवत्ता, वैशिष्ट्ये किंवा प्रतिष्ठा असते.

✍️ भारतीय कायदा - भारतामध्ये GI टॅगची नोंदणी आणि नियंत्रण हे 'भौगोलिक मानांकन वस्तू (नोंदणी आणि संरक्षण) कायदा, 1999' (Geographical Indications of Goods Act, 1999) अंतर्गत केले जाते.

🤔 GI टॅगचे प्रमुख फायदे कोणते ?

1) कायदेशीर संरक्षण (Legal Protection) - अधिसूचित भौगोलिक क्षेत्राबाहेर इतर कोणालाही या उत्पादनाच्या नावाचा अनधिकृत वापर, नक्कल किंवा बनावट विक्री करता येत नाही.

2) दर्जाची खात्री (Premium Quality Assurance) -  हा टॅग ग्राहकांना उत्पादनाच्या अस्सलतेची आणि ते पारंपरिक पद्धतीनेच बनवले गेल्याची खात्री देतो.

3) आदिवासी व ग्रामीण सक्षमीकरण - स्थानिक कारागीर आणि उत्पादकांच्या हाताला काम मिळून त्यांची उपजीविका सुधारते आणि त्यांना थेट बाजारपेठेत योग्य भाव मिळतो.

4) जागतिक ब्रँडिंग (Global Branding) - आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उत्पादनाची ओळख वाढून निर्यात वाढते आणि ग्रामीण पर्यटनाला (Rural Tourism) चालना मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Jodhpur Mojari GI Tag

• उत्पादनाचे नाव → जोधपूर मोजडी

• मिळालेला सन्मान → भौगोलिक मानांकन (GI Tag)

• संबंधित राज्य व शहर → राजस्थान (जोधपूर)

• पारंपरिक कारागीर समुदाय → जिनागर समुदाय (Jinagar Community)

• इतिहास → सुमारे 200 वर्षे जुना हस्तकला वारसा (राजघराण्याचा राजाश्रय)

• देशांतर्गत बाजारपेठ → सुमारे ₹100 कोटींपेक्षा जास्त

• सध्याची निर्यात → सुमारे ₹10 कोटी

Indian scientists recreate key functions of human Placenta on chip

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) गरोदरपणातील औषध सुरक्षितता आणि गर्भाच्या विकासाचा अभ्यास करण्यासाठी नुकतेच स्वदेशी 'प्लॅसेंटा-ऑन-चिप' (Placenta-on-Chip) हे वैद्यकीय साधन कोणत्या संस्थांनी संयुक्तपणे विकसित केले आहे ?  

1. ISRO आणि AIIMS दिल्ली

2. ICMR-NIRWoH आणि IIT बॉम्बे  

3. DRDO आणि IIT मद्रास

4. CBIT आणि IISc बंगळुरू

उत्तर : ICMR-NIRWoH आणि IIT बॉम्बे  

📰 बातमी काय ?

• मुंबई येथील ICMR - नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर रिसर्च ऑन वुमेन्स हेल्थ आणि IIT बॉम्बे यांच्या संशोधकांनी संयुक्तपणे प्रयोगशाळेत विकसित होणारे संपूर्ण स्वदेशी 'प्लॅसेंटा-ऑन-चिप' (Placenta-on-Chip) हे उपकरण तयार केले आहे.

• हे नाव 'चिप' असले तरी हे कोणतेही इलेक्ट्रॉनिक कॉम्प्युटर चिप नसून, मानवी गर्भाशयातील प्लेसेंटा (Placenta) च्या कार्यप्रणालीची हुबेहूब प्रतिकृती तयार करणारे एक अत्याधुनिक वैद्यकीय उपकरण आहे.  

🤔 मानवी प्लेसेंटा / गर्भवेष्टन म्हणजे काय ? आणि तिचे मूळ कार्य :

1) गर्भवेष्टन म्हणजे वैद्यकीय भाषेत 'प्लेसेंटा' (Placenta) किंवा सोप्या मराठी भाषेत 'वार' किंवा 'जरायू' असे म्हणतात.

• हा गरोदरपणाच्या काळात स्त्रीच्या गर्भाशयात निर्माण होणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा तात्पुरता अवयव आहे, जो आईला आणि गर्भाशयातील वाढणाऱ्या बाळाला एकमेकांशी जोडतो.

2) मूळ कार्य : 

• गरोदरपणात बाळाला ऑक्सिजन व पोषक घटक पुरवणे.

• गर्भातील उत्सर्जित घटक बाहेर टाकणे.

• गरोदरपणासाठी आवश्यक हार्मोन्स तयार करणे आणि मातेच्या रक्तातील हानिकारक घटकांपासून बाळाचे रक्षण करणारी 'निवडक संरक्षक भिंत' (Selective Barrier) म्हणून कार्य करणे.

🧐 'प्लॅसेंटा-ऑन-चिप' म्हणजे नेमके काय ? 

1) रचना व स्वरूप :

• हे एका पारदर्शक प्लास्टिक डिव्हाइसच्या स्वरूपात असून यामध्ये एक सच्छिद्र पडदा (Porous Membrane) असतो.

• या पडद्यावर मानवी प्लेसेंटल पेशी (Placental Cells) आणि एंडोथेलिअल पेशी (Endothelial Cells) प्रयोगशाळेत वाढवल्या जातात.

2) कार्यपद्धती :

• या दोन्ही पेशी मिळून माता आणि गर्भातील बाळ यांच्यातील पोषक घटक, हार्मोन्स आणि रेणूंची होणारी देवाणघेवाण हुबेहूब तयार (Recreate) करतात.

3) पारंपरिक प्रणालींपेक्षा वेगळेपण :

• जगभरातील इतर चिप्ससाठी गुंतागुंतीच्या 'मायक्रोफ्लुइडिक' उपकरणांची गरज भासते; मात्र हे भारतीय उपकरण 'स्टॅटिक टू-चेंबर प्लॅटफॉर्म' (Static Two-Chamber Platform) वर आधारित असल्याने ते कोणत्याही सामान्य लॅबमध्ये सहज वापरता येते. 

4) या नवीन तंत्रज्ञानाचे फायदे : 

• औषध सुरक्षेची तपासणी (Drug Safety Testing) - गरोदरपणात दिलेली औषधे प्लेसेंटा पार करून बाळापर्यंत पोहोचतात का, हे तपासणे आता प्राण्यांवर किंवा थेट मानवावर प्रयोग न करता लॅबमध्येच शक्य होईल.

• गुंतागुंतींचे जैविक कारण समजून घेणे -  प्री-इक्लॅम्पसिया (उच्च रक्तदाब), गर्भावस्थेतील मधुमेह (Gestational Diabetes) आणि मुदतपूर्व प्रसूती यांसारख्या गुंतागुंतींचे जैविक कारण शोधण्यास मदत होईल.

• प्राण्यांवरील चाचण्यांमध्ये घट - प्रयोगशाळेतच मानवी पेशींवर सुरक्षित चाचणी होत असल्याने प्राण्यांवरील चाचण्यांची गरज कमी होईल.  

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Placenta-on-Chip

• उपकरणाचे नाव → प्लॅसेंटा-ऑन-चिप (Placenta-on-Chip)

• विकसित करणाऱ्या संस्था → ICMR-NIRWoH (मुंबई) आणि IIT बॉम्बे

• मुख्य कार्य → माता आणि गर्भादरम्यान होणाऱ्या पोषक द्रव्ये व घटकांच्या देवाणघेवाणीची हुबेहूब प्रतिकृती करणे

• उपयोग → गरोदरपणातील औषध सुरक्षितता तपासणे आणि गर्भाच्या विकारांवर संशोधन करणे