चालू घडामोडी | पॅसिफिक महासागरातील 'एल निनो' अधिक तीव्र होण्याचा NOAA चा इशारा
Pacific Ocean is set to intensify and likely to be the strongest El Niño since 1950
📚 Subject : GS - भूगोल- हवामान, मान्सून
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) पॅसिफिक महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढवणारी 'एल निनो' (El Niño) ही हवामान प्रणाली सक्रिय झाल्यास भारतीय मान्सूनवर प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणता परिणाम दिसून येतो ?
1. नैऋत्य मान्सून अधिक तीव्र होऊन देशभरात अतिवृष्टी आणि महापूर येतो
2. मान्सूनचे वारे कमकुवत होऊन पर्जन्यमानात मोठी घट व दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते
3. भारतात केवळ हिवाळी (ईशान्य) मान्सूनच्या पावसात प्रचंड वाढ होते
4. भारतीय मान्सूनच्या वेळापत्रकावर किंवा पावसाच्या प्रमाणावर कोणताही परिणाम होत नाही
उत्तर : मान्सूनचे वारे कमकुवत होऊन पर्जन्यमानात मोठी घट व दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते
📰 बातमी काय ?
• अमेरिकेच्या 'नॅशनल ओशियानिक अँड ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन' (NOAA) या हवामान संस्थेनुसार, पॅसिफिक महासागरात निर्माण झालेली 'एल निनो' (El Niño) ही स्थिती आगामी महिन्यांत अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे.
• NOAA च्या अंदाजानुसार, 1950 पासूनच्या ऐतिहासिक नोंदींमधील ही सर्वात मोठ्या आणि शक्तिशाली एल निनो घटनांपैकी एक ठरू शकते, ज्याचा जागतिक हवामानावर आणि भारतीय मान्सूनवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.
📚📚 Static GS :
🧐 'एल निनो' (El Niño) म्हणजे काय ?
1) मूळ अर्थ - 'एल निनो' (El Niño) हा स्पॅनिश शब्द असून याचा अर्थ 'लहान मुलगा' (Little Boy) किंवा बाळ येशू असा होतो.
2) भौगोलिक संकल्पना - पॅसिफिक महासागराच्या मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय भागात (Central and Eastern Equatorial Pacific) समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान जेव्हा ठराविक कालावधीसाठी नियमितपेक्षा जास्त गरम (Warming) होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'एल निनो' म्हणतात.
3) बदलणारी रचना - एल निनो दरम्यान, व्यापारी वारे (Trade winds) कमकुवत होतात.
समुद्राचे गरम पाणी अमेरिकेच्या पश्चिम किनारपट्टीकडे ढकलले जाते आणि परिणामी आशिया खंडाकडे (भारताच्या दिशेने) थंड पाण्याचा प्रवाह येतो.
🌍 'एल निनो' चा प्रभाव :
1) जागतिक तापमान वाढ → एल निनोमुळे जागतिक तापमानात वाढ होते, ज्यामुळे जगभरात सरासरीपेक्षा जास्त उष्ण हवामान नोंदवले जाते.
2) भारतीय मान्सूनवर विपरित परिणाम - भारतात मान्सूनचे वारे कमकुवत होतात, ज्यामुळे पर्जन्यमानात मोठी घट होऊन दुष्काळसदृश (Drought) परिस्थिती निर्माण होते.
3) ऐतिहासिक आकडेवारी - भूतकाळातील नोंदींनुसार, 60% एल निनो वर्षांमध्ये भारतात सरासरीपेक्षा कमी किंवा अत्यंत कमी पाऊस झाला आहे, तर केवळ 40% वर्षांमध्ये सामान्य पाऊस पडल्याची नोंद आहे.
4) वणव्यांचा धोका (Wildfires) → यामुळे ऑस्ट्रेलिया, दक्षिण आफ्रिका आणि अमेरिकेच्या काही भागांमध्ये जंगलातील वणवे लागण्याची शक्यता तीव्र होते.
5) तीव्र चक्रीवादळे → पॅसिफिक आणि अटलांटिक महासागरात अधिक तीव्रतेची वादळे, हरिकेन आणि चक्रीवादळे (Cyclones) निर्माण होतात.
🌍 NOAA चा ताजा अंदाज (NOAA's Latest Forecast) :
• 81% शक्यता - ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत अतिशय शक्तिशाली (Very Strong) एल निनो सक्रिय राहण्याची 81% शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
• ऐतिहासिक महत्त्व - हा प्रभाव 1950 नंतर नोंदवल्या गेलेल्या सर्वात मोठ्या एल निनो घटनांपैकी एक ठरण्याचा धोका आहे.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : El Nino & Monsoon Impact
• अंदाज वर्तवणारी संस्था → NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration, USA)
• 'एल निनो'चा स्पॅनिश अर्थ → 'लहान मुलगा' (Little Boy)
• घटना क्षेत्र → मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागर
• तापमानातील बदल → समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढणे (Warming)
• व्यापारी वाऱ्यांची स्थिती → व्यापारी वारे (Trade Winds) कमकुवत होतात
• भारतीय पावसावरील परिणाम → मान्सून कमकुवत होणे आणि दुष्काळाचा धोका
