World Bank Funding for PM Surya Ghar Yojana

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय संबंध, सरकारी योजना, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारच्या 'पीएम सूर्य घर : मोफत वीज योजने'ला (PM Surya Ghar Yojana) पाठबळ देण्यासाठी नुकतेच 890 दशलक्ष डॉलर्सचे अर्थसहाय्य खालीलपैकी कोणत्या आंतरराष्ट्रीय वित्तीय संस्थेने मंजूर केले आहे ?

1. आशियाई विकास बँक (ADB)

2. जागतिक बँक (World Bank)

3. न्यू डेव्हलपमेंट बँक (NDB)

4. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF)

उत्तर : जागतिक बँक (World Bank)

📰 बातमी काय ?

• जागतिक बँकेने (World Bank) भारताच्या 'पीएम सूर्य घर : मोफत वीज योजना' (PM Surya Ghar: Muft Bijli Yojana) अंतर्गत राष्ट्रीय रूफटॉप सोलर कार्यक्रमाला पाठबळ देण्यासाठी 890 दशलक्ष डॉलर्सचे (USD 890 Million) आर्थिक पॅकेज मंजूर केले आहे.

• या निधीमुळे भारतातील घरांच्या छतांवर सौरऊर्जा प्रकल्प (Residential Rooftop Solar) बसवण्याच्या मोहिमेला मोठी गती मिळणार असून, देशाच्या स्वच्छ ऊर्जा संक्रमणाला (Clean Energy Transition) बळ मिळेल.

🧐 'पीएम सूर्य घर : मोफत वीज योजना' काय आहे ?

1)सुरूवात - ही योजना 2024 मध्ये सुरू करण्यात आली.

2) मुख्य उद्दिष्ट - देशातील 1 कोटी (10 Million) कुटुंबांच्या घरांच्या छतांवर रूफटॉप सोलर पॅनेल बसवणे हे याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

3) प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• केंद्रीय आर्थिक सहाय्य - निवासी ग्राहकांना थेट सरकारी अनुदान (Subsidy) उपलब्ध.

• तारणमुक्त कर्ज (Collateral-Free Financing) - बँकांमार्फत विनातारण परवडणाऱ्या व्याजदरात कर्जपुरवठा.

• एकल राष्ट्रीय पोर्टल - नोंदणी, सबसिडी आणि प्रक्रियेसाठी सुलभ राष्ट्रीय ऑनलाइन पोर्टल.

• नेट मीटरिंग व गुणवत्ता हमी - अतिरिक्त वीज ग्रीडमध्ये विकण्याची सोय (Net Metering) आणि नोंदणीकृत व्हेंडर्सद्वारे दर्जेदार काम.

• घरगुती उत्पादनाला चालना - 'मेक इन इंडिया' अंतर्गत स्थानिक सोलर मॅन्युफॅक्चरिंगला प्रोत्साहन देणे आणि ग्राहकांचे वीज बिल शून्य करणे.

🎯 जागतिक बँकेच्या या अर्थसहाय्याचे महत्त्व (Significance of World Bank Support)

1) स्वच्छ ऊर्जा उद्दिष्टांना बळ - 

• 2035 पर्यंत भारताची 60% वीजनिर्मिती गैर-जीवाश्म इंधनातून (Non-Fossil Electricity) करण्याचे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी गती मिळेल.

• 2070 पर्यंत भारताचे 'नेट झिरो उत्सर्जन' (Net Zero Emissions) साध्य करण्याचे उद्दिष्टाला यामुळे मदत होईल.

2) खाजगी गुंतवणुकीला गती - जागतिक बँकेच्या या निधीमुळे सुमारे 4.2 अब्ज डॉलर्सची खाजगी गुंतवणूक (Private Financing) आकर्षित होण्यास मदत होईल.

3) रोजगार निर्मिती -  सोलर पॅनेल निर्मिती, इन्स्टॉलेशन, देखभाल आणि संलग्न सेवा क्षेत्रात सुमारे 17 लाख नवीन रोजगार निर्माण होण्याचा अंदाज आहे.

4) संस्थात्मक सक्षमीकरण - वीज वितरण कंपन्या (DISCOMs), बँका आणि व्हेंडर्सची क्षमता बांधणी (Capacity Building) सुधारेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• संबंधित योजना → पीएम सूर्य घर : मोफत वीज योजना (2024)

• जागतिक बँकेने मंजूर केलेला निधी → 890 दशलक्ष डॉलर्स 

• योजनेचे मुख्य लक्ष्य → 1 कोटी घरांवर रूफटॉप सोलर बसवणे

• अपेक्षित रोजगार निर्मिती → 17 लाख रोजगार

• भारताची हवामान उद्दिष्टे → 2035 पर्यंत 60% गैर-जीवाश्म ऊर्जा आणि 2070 पर्यंत नेट झिरो उत्सर्जन'

Pinaka Long Range Guided Rocket Test

📚 Subject : GS - संरक्षण, स्वदेशी तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने (DRDO) विकसित केलेली 'पिनाका' (Pinaka) ही प्रामुख्याने खालीलपैकी काय आहे ?

1. तोफखाना मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर प्रणाली (Artillery MBRL System)

2. पाणबुडीविरोधी सोनार प्रणाली (Anti-Submarine Sonar System)

3. लढाऊ विमानाचे जेट इंजिन (Fighter Jet Engine)

4. लष्करी दळणवळण उपग्रह (Military Communication Satellite)

उत्तर : तोफखाना मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर प्रणाली

📰 बातमी काय ?

• संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने (DRDO) ओडिशाच्या चांदीपूर येथील 'एकात्मिक चाचणी श्रेणी' (Integrated Test Range - ITR) वरून 'पिनाका लाँग रेंज गायडेड रॉकेट' (LRGR) ची यशस्वी उड्डाण चाचणी घेतली.

• भारतीय लष्कराची लांब पल्ल्याच्या अचूक माऱ्याची क्षमता (Long-Range Precision Strike Capability) वाढवण्याच्या दृष्टीने ही चाचणी अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानली जाते.

🤔 मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर (MBRL) म्हणजे काय ?

• ही एक अशी लष्करी तोफखाना प्रणाली असते, ज्यामध्ये एकाच वाहनावर किंवा लाँचरवर अनेक रॉकेट नलिका (Multiple Barrels/Tubes) बसवलेल्या असतात.

• याद्वारे शत्रूच्या मोठ्या भूभागावर अत्यंत कमी वेळात एकामागून एक अनेक शक्तिशाली रॉकेट्सचा (Salvo Fire) भडिमार करून मोठा विध्वंस घडवून आणता येतो.

🧐 पिनाका रॉकेट प्रणालीविषयी माहिती :

1) स्वरूप व नाव - 

• पिनाका ही भारताची स्वदेशी बनावटीची 'मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर' (MBRL - Multi Barrel Rocket Launching System) प्रणाली आहे.

• भगवान शिवाच्या पौराणिक धनुष्यावरून या प्रणालीचे नाव 'पिनाका' ठेवण्यात आले आहे.

2) विकास व निर्मिती - 

• ही प्रणाली रशियन बनावटीच्या 'ग्रॅड' (Grad BM-21) रॉकेट सिस्टीमला सक्षम स्वदेशी पर्याय म्हणून DRDO द्वारे विकसित करण्यात आली आहे.

3) ऑपरेशनल इतिहास - 

• 1999 च्या कारगिल युद्धादरम्यान पिनाका रॉकेट प्रणालीचा भारतीय लष्करातर्फे प्रथमच प्रत्यक्ष युद्धात यशस्वी वापर करण्यात आला होता.

🎯 प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि तांत्रिक क्षमता (Key Technical Features) : 

• मारा क्षमता (Strike Range) - ही सर्व हवामानात (All-Weather) काम करणारी तोफखाना रॉकेट प्रणाली असून, तिची मारा क्षमता सुमारे 120 किलोमीटर पर्यंत आहे.

• अतिवेगवान मारा - ही प्रणाली अवघ्या 44 सेकंदात एकामागून एक 12 रॉकेट्सचा (Salvo of 12 Rockets) अचूक मारा करण्यास सक्षम आहे.

• शूट-अँड-स्कूट तंत्रज्ञान (Shoot-and-Scoot Capability) - शत्रूचे रॉकेट मारा शोधणारे रडार आणि प्रतिहल्ला (Counterattack) टाळण्यासाठी, रॉकेट डागल्यानंतर त्वरित आपले स्थान बदलण्याचे उच्च दर्जाचे तंत्रज्ञान यामध्ये समाविष्ट आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Pinaka LRGR System

• चाचणी ठिकाण → चांदीपूर, ओडिशा

• विकसित करणारी संस्था → DRDO

• प्रणालीचा प्रकार → मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर

• नावाचा संदर्भ → भगवान शिवाचे पौराणिक धनुष्य 'पिनाक'

• मारा क्षमता (LRGR Range) → सुमारे 120 किमी

• फायरिंग गती → 44 सेकंदात 12 रॉकेट्स

World Population Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, भूगोल - लोकसंख्या

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी 11 जुलै रोजी साजरा केला जाणारा 'जागतिक लोकसंख्या दिन' (World Population Day) ची स्थापना 1989 मध्ये खालीलपैकी कोणत्या आंतरराष्ट्रीय संस्थेद्वारे करण्यात आली ?

1. संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP)

2. युनेस्को (UNESCO)

3. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO)

4. जागतिक बँक (World Bank)

उत्तर : संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP)

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 11 जुलै रोजी जगभरात 'जागतिक लोकसंख्या दिन' (World Population Day) साजरा केला जातो.

• वाढत्या लोकसंख्येचे सामाजिक, आर्थिक आणि विकासात्मक परिणाम यांविषयी लोकांमध्ये जनजागृती निर्माण करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

🧐 जागतिक लोकसंख्या दिन कारण, स्थापना, मुख्य उद्दिष्ट : 

1) 'फाइव्ह बिलियन डे' -

• 11 जुलै 1987 रोजी जगाच्या लोकसंख्येने 5 अब्जांचा (Five Billion) टप्पा गाठला होता. या घटनेला 'फाइव्ह बिलियन डे' (Five Billion Day) म्हणून ओळखले गेले.

2) अधिकृत स्थापना (1989) -

• वेगाने वाढणाऱ्या लोकसंख्येच्या आव्हानांकडे लक्ष वेधण्यासाठी संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP - United Nations Development Programme) द्वारे 1989 मध्ये या दिवसाची अधिकृत स्थापना करण्यात आली.

3) मुख्य उद्दिष्ट - 

• माता आरोग्य, गरिबी निर्मूलन, बेरोजगारी, आर्थिक विषमता, स्थलांतर आणि मूलभूत आरोग्य सुविधांच्या उपलब्धतेवर जागतिक स्तरावर उपाययोजना शोधणे.

🎯 वर्ष 2026 साठीची जागतिक लोकसंख्या दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• “Realizing the hopes and aspirations of young people – today and for the future” (तरुणांच्या आशा आणि आकांक्षांची पूर्तता करणे – आज आणि भविष्यासाठी) 

🌍 जागतिक लोकसंख्या वाढ - 

• जगाची लोकसंख्या 1 अब्ज होण्यासाठी हजारो वर्षे लागली, परंतु पुढील अवघ्या दोन शतकांत ती सात पटीने वाढली.

• 2011 मध्ये जागतिक लोकसंख्येने 7 अब्ज पार केले.

• संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार जागतिक लोकसंख्या 2030 पर्यंत 8.5 अब्ज आणि 2050 पर्यंत 9.7 अब्ज होण्याचा अंदाज आहे.

🇮🇳 भारताची लोकसंख्या स्थिती : 

• भारत (सुमारे 1.4 अब्ज) हा जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या देशांपैकी एक असून, जगाच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे 17% लोकसंख्या एकट्या भारतात राहते.

• भारताची लोकसंख्या 2060 ते 2080 च्या दशकात 1.7 ते 1.9 अब्ज या सर्वोच्च पातळीवर (Peak) पोहोचेल आणि त्यानंतर हळूहळू स्थिर किंवा कमी होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Population Day

• जागतिक लोकसंख्या दिन → 11 जुलै

• सुरुवात वर्ष व संस्था → 1989 (UNDP द्वारे स्थापना)

• 11 जुलै लाच का ? → 11 जुलै 1987 रोजी जागतिक लोकसंख्या 5 अब्ज झाली होती

• 2026 ची थीम → “Realizing the hopes and aspirations of young people – today and for the future”

• भारताचा जागतिक लोकसंख्येतील वाटा → सुमारे 17%

• भारताची लोकसंख्या सर्वोच्च पातळी(Peak) कालावधी → 2060 ते 2080 चे दशक (1.7–1.9 अब्ज)

• जागतिक लोकसंख्या अंदाज → 2030 पर्यंत 8.5 अब्ज आणि 2050 पर्यंत 9.7 अब्ज

IIM Bangalore's First Overseas Campus to be Established

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय संबंध

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट(IIM) बंगळुरूचा पहिला आंतरराष्ट्रीय कॅम्पस खालीलपैकी कोणत्या देशात स्थापन करण्याची घोषणा नुकतीच करण्यात आली आहे ?

1. मलेशिया

2. सिंगापूर

3. इंडोनेशिया

4. व्हिएतनाम

उत्तर : इंडोनेशिया

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी त्यांच्या जकार्ता (इंडोनेशिया) दौऱ्यादरम्यान 'IIM बंगळुरू'च्या (Indian Institute of Management  Bangalore) पहिल्या आंतरराष्ट्रीय कॅम्पसची अधिकृत घोषणा केली.

• हा कॅम्पस इंडोनेशियातील 'सिंघसारी विशेष आर्थिक क्षेत्रात' (Singhasari Special Economic Zone - SEZ) उभारला जाणार असून, परदेशात शाखा उघडणारी ही भारतातील अग्रगण्य व्यवस्थापन संस्थांपैकी एक ठरेल.

🧐 IIM बंगळुरूच्या इंडोनेशिया कॅम्पसविषयी : 

1) टप्प्याटप्प्याने सुरुवात (Phased Implementation) -

 • सुरुवातीला येथे कार्यरत व्यावसायिकांसाठी कार्यकारी शिक्षण कार्यक्रम (Executive Education Programmes - EEPs) सुरू केले जातील आणि पुढील टप्प्यात पदवी देणारे नियमित व्यवस्थापन अभ्यासक्रम (Degree Courses) सुरू केले जातील.

2) भविष्योन्मुख अभ्यासक्रम (Future-Focused Curriculum) - 

• यामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन, जागतिक पुरवठा साखळी (Global Supply Chains), पर्यावरण आणि शाश्वतता (Climate & Sustainability) तसेच आरोग्य व्यवस्थापन यांसारख्या आधुनिक विषयांवर भर असेल.

3) डिजिटल शिक्षणाची जोड (Digital Integration) -

• विद्यार्थ्यांना IIM बंगळुरूचे MOOCs आणि भारताच्या 'स्वयं' (SWAYAM) या डिजिटल लर्निंग प्लॅटफॉर्मचा थेट लाभ घेता येईल.

4) आशियानसाठी प्रादेशिक हब (Regional Academic Hub) - 

• हा कॅम्पस केवळ इंडोनेशियापुरता मर्यादित न राहता संपूर्ण आशियान (ASEAN) प्रदेशासाठी संशोधन, प्राध्यापक देवाणघेवाण, धोरण भागीदारी आणि उद्योग जोडणीचे प्रमुख केंद्र बनेल.

🌏 धोरणात्मक व शैक्षणिक महत्त्व (Significance) : 

1) सॉफ्ट पॉवर आणि ॲक्ट ईस्ट धोरण - 

• भारताच्या 'ॲक्ट ईस्ट पॉलिसी' (Act East Policy) अंतर्गत आग्नेय आशियामध्ये भारतीय उच्च शिक्षणाचा विस्तार होऊन भारताची सॉफ्ट पॉवर (Soft Power) अधिक मजबूत होईल.

2) ग्लोबल साउथमधील सहकार्य -

• 'ग्लोबल साउथ' (Global South) देशांमधील शैक्षणिक सहकार्य वाढवून स्थानिक कुशल मनुष्यबळ आणि व्यावसायिक नेतृत्व घडवण्यास मोठी मदत होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : IIM Bangalore Indonesia Campus

• पहिली परदेशी शाखा → आयआयएम बंगळुरू (IIM Bangalore)

• देश व ठिकाण → सिंघसारी विशेष आर्थिक क्षेत्र (इंडोनेशिया)

• सुरुवातीचे अभ्यासक्रम → एक्झिक्युटिव्ह एज्युकेशन प्रोग्राम्स

• समाविष्ट डिजिटल प्लॅटफॉर्म → SWAYAM आणि MOOCs

The First State in the Country to Commercially Produce 'Matcha Tea'

📚 Subject : GS - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) तिनसुकिया जिल्ह्यामध्ये प्रसिद्ध 'माचा टी' (Matcha Tea) चे व्यावसायिक उत्पादन सुरू झाले आहे. यानुसार मॅचा चहाचे व्यावसायिक उत्पादन करणारे खालीलपैकी कोणते राज्य हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे ?

1 - आसाम

2 - पश्चिम बंगाल

3 - सिक्किम

4 - केरळ

उत्तर : आसाम

📰 बातमी काय ?

• पूर्व आसाममधील तिनसुकिया (Tinsukia) जिल्ह्यातील 'छोटा टिंगराई चहा इस्टेट'मध्ये (Chota Tingrai Tea Estate) 'मॅचा टी'चे (Matcha Tea) उत्पादन सुरू झाले असून, आसाम हे भारतातील माचा टी चे व्यावसायिक उत्पादन करणारे पहिले राज्य ठरले आहे.

• आंतरराष्ट्रीय बाजारात मोठ्या प्रमाणावर मागणी असलेल्या प्रीमियम चहाच्या निर्मितीकडे भारतातील चहा उद्योगाचे हे एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.

🧐 'माचा टी' म्हणजे काय ? 

What is Matcha Tea ? 

1) विशिष्ट शेती पद्धत (Shading Technique):

• माचा चहा हा नेहमीच्या 'कॅमेलिया सायनेन्सिस' (Camellia sinensis) या चहाच्या वनस्पतीपासूनच तयार केला जातो.

• मात्र, काढणीच्या (Harvest) 3 ते 4 आठवडे आधी या चहाच्या झाडांना जाळी लावून 90% सूर्यप्रकाश रोखला जातो (Shading).

2) जैविक बदल आणि चव -

• सूर्यप्रकाश रोखल्यामुळे पानांमधील 'क्लोरोफिल' (Chlorophyll) आणि 'अमिनो ॲसिड' (Amino Acids) चे प्रमाण मोठ्या प्रमाणावर वाढते.

• यामुळे या चहाला त्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण तेजस्वी हिरवा रंग आणि समृद्ध 'उमामी' (Umami) चव प्राप्त होते.

📜 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि जागतिक व्यापार : 

1) उगम आणि इतिहास - 

• पूर्व-आधुनिक काळात चीन आणि जपानमधील सांस्कृतिक देवाणघेवाणीतून माचा चहाचा उगम झाला. 

• चीनमधील पावडर चहाच्या पद्धती जपानी झेन बौद्ध भिक्षूंनी (Zen Buddhist Monks) जपानमध्ये नेल्या आणि तिथे या चहाचा विकास झाला.

• माचा चहा (Matcha Tea) चा उगम चीनमध्ये झाला, परंतु त्याचे आधुनिक रूप आणि चहाची संस्कृती जपानमध्ये विकसित आणि जतन झाली.

2) प्रमुख उत्पादक देश - सध्या चीन हा जगात 'माचा टी'चा सर्वात मोठा उत्पादक देश आहे.

3) प्रमुख निर्यात बाजारपेठा -  अमेरिका (USA), कॅनडा, युके (UK), जर्मनी, फ्रान्स, ऑस्ट्रेलिया, सिंगापूर, दक्षिण कोरिया आणि मध्य पूर्वेतील (Middle East) देश हे मॅचा चहाचे मुख्य आयातदार आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Matcha Tea Production

• व्यावसायिक उत्पादन करणारे पहिले राज्य → आसाम 

• चहाची वनस्पती → कॅमेलिया सायनेन्सिस (Camellia sinensis)

• विशेष प्रक्रिया → काढणीपूर्वी 3 ते 4 आठवडे 90% सूर्यप्रकाश रोखणे

• रंग व चव → क्लोरोफिलमुळे तेजस्वी हिरवा रंग आणि 'उमामी' चव

• जगातील सर्वात मोठा उत्पादक → चीन

Toxic Inflow Triggers Ecological Emergency at DPS Flamingo Lake

 📚 Subject : GS - पर्यावरण - वने आणि जैवविविधता, प्रदुषण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पाण्याच्या प्रदूषणामुळे नुकताच चर्चेत आलेला आणि हंस पक्ष्यांसाठी (Flamingos) प्रसिद्ध असलेला 'डीपीएस फ्लेमिंगो तलाव' (DPS Flamingo Lake) महाराष्ट्रात खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी स्थित आहे ?

1. नवी मुंबई

2. रत्नागिरी

3. ठाणे

4. पालघर

उत्तर : नवी मुंबई

📰 बातमी काय ?

• नवी मुंबई (नेरुळ) येथील 'डीपीएस फ्लेमिंगो लेक' (DPS Flamingo Lake) मध्ये प्रदूषित खाडीचे पाणी शिरत असल्याचे एका पर्यावरण अभ्यास अहवालातून समोर आले आहे.

• नवी मुंबई एन्व्हायर्नमेंट प्रिझर्व्हेशन सोसायटी (NMEPS) आणि नॅटकनेक्ट फाउंडेशन (NatConnect Foundation) द्वारे हा अभ्यास करण्यात आला असून, या प्रदूषणामुळे रामसर स्थळ असलेल्या 'ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य' परिसंस्थेला मोठा धोका निर्माण झाला आहे.

🧐 पाणी गुणवत्ता चाचणीचे निष्कर्ष (Water Quality Findings) : 

टोटल डिझॉल्व्हड सॉलिड्स (TDS)- 

• पाण्यात विरघळलेल्या घनकचऱ्याचे प्रमाण 19,600 mg/L आढळले.

• ही पातळी 'IS 2490:1974' च्या अंतर्देशीय भूपृष्ठावरील पाण्याच्या मानकांनुसार पात्र मर्यादेपेक्षा (2,100 mg/L) 9 पट जास्त आहे.

बायोकेमिकल ऑक्सिजन डिमांड (BOD):

• BOD ची पातळी 36.4 mg/L नोंदवली गेली, जी निश्चित मर्यादेपेक्षा अत्यंत जास्त आहे. 

• हे पाण्यात मोठ्या प्रमाणात सेंद्रिय प्रदूषण (Organic Pollution) असल्याचे दर्शवते.

प्रदूषणाची मुख्य कारणे :

• समुद्राच्या भरतीच्या पाण्यात मिसळणारे प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी (Sewage) आणि शहरी पाण्याचा प्रवाह (Urban Runoff).

🏝️ DPS सिमला/फ्लेमिंगो पाणथळ क्षेत्राबद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती :  

• स्थान - सीवूड्स, नेरुळ (नवी मुंबई), महाराष्ट्र.

• क्षेत्रफळ - सुमारे 30 एकर क्षेत्रात विस्तारलेली ही पाणथळ जमीन 'ठाणे क्रीक रामसर स्थळाला' (Thane Creek Ramsar Site) लागून आहे.

• जलवैज्ञानिक महत्त्व (Hydrology) -  ही भरती-ओहोटीवर (Tidal Cycle) आधारित परिसंस्था आहे.

• सेंट्रल एशियन फ्लायवे (Central Asian Flyway) - आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्थलांतर करणाऱ्या पक्ष्यांच्या मार्गावरील (Flyway) हा एक अत्यंत महत्त्वाचा थांबा (Feeding & Roosting Habitat) आहे.

• नैसर्गिक संरक्षक भिंत (Ecological Buffer) - ही पाणथळ जमीन समुद्राच्या पाण्याच्या आक्रमणापासून आणि पुरापासून शहराचा बचाव करणारे नैसर्गिक कवच (Buffer) म्हणून काम करते.

⛳️ ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य (TCFS) व रामसर दर्जा:

• ठाणे खाडी परिसराला ऑगस्ट 2022 मध्ये 'रामसर स्थळ' (Ramsar Site) म्हणून मान्यता मिळाली.

• ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य  हे महाराष्ट्रातील 3 रे रामसर स्थळ आहे.

📚📚 संदर्भ : पर्यावरण ( Static GS)

🤔  'जैवरासायनिक ऑक्सिजन मागणी'  म्हणजे काय ? 

(Biochemical Oxygen Demand) 

• सोप्या भाषेत सांगायचे तर, BOD म्हणजे पाण्याचे प्रदूषण मोजण्याचे थर्मामीटर आहे.

• सेंद्रिय कचरा (Organic Waste) - जेव्हा नदी, तलाव किंवा खाडीच्या पाण्यात गटाराचे सांडपाणी, वनस्पतींचे अवशेष किंवा मृत सजीव मिसळतात, तेव्हा पाण्यात सेंद्रिय कचरा वाढतो.

• सूक्ष्मजीवांचे काम (Bacteria's Job) -  या कचऱ्याला खाऊन नष्ट करण्यासाठी पाण्यात जीवाणू (Bacteria) काम करू लागतात.

• ऑक्सिजनचा वापर - हा कचरा पचवण्यासाठी किंवा विघटित (Decompose) करण्यासाठी जीवाणूंना ऑक्सिजनची गरज असते.

🧐 हे कसे कार्य करते ? 

कमी प्रदूषण = कमी BOD (चांगले पाणी) :

• पाण्यात कचरा कमी असेल → बॅक्टेरियांना तो पचवायला कमी ऑक्सिजन लागेल →म्हणजे BOD कमी असेल (पाणी स्वच्छ आहे).

जास्त प्रदूषण = जास्त BOD (प्रदूषित पाणी):

• पाण्यात कचरा जास्त असेल → तो पचवण्यासाठी बॅक्टेरियांना जास्त ऑक्सिजन लागेल → म्हणजे BOD जास्त असेल (पाणी प्रदूषित आहे).

🧐 त्याचा पाण्यातील जीवांवर काय परिणाम होतो ?

• जेव्हा बॅक्टेरिया पाण्यातील सगळा विरघळलेला ऑक्सिजन (DO - Dissolved Oxygen) कचरा पचवण्यासाठी वापरून टाकतात, तेव्हा पाण्यातील ऑक्सिजन संपतो.

• परिणामी, मासे आणि इतर जलचरांना श्वास घ्यायला ऑक्सिजन मिळत नाही आणि ते गुदमरून मरतात.

🤔 सेंट्रल एशियन फ्लायवे (CAF) काय  आहे ?

• आर्क्टिक महासागरापासून हिंदी महासागरापर्यंत पसरलेला हा जलचर/स्थलांतरित पक्ष्यांचा प्रमुख मार्ग आहे, ज्यामध्ये भारत मध्यवर्ती भागात येतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : DPS Lake 

• DPS फ्लेमिंगो तलावाचे स्थान → सीवूड्स, नेरुळ (नवी मुंबई)

• जलवैज्ञानिक महत्त्व (Hydrology) →  ही भरती-ओहोटीवर आधारित परिसंस्था

• संकट → प्रक्रिया न केलेले सांडपाण्यामुळे प्रदूषणाचे संकट

• परिणाम → रामसर स्थळ असलेल्या 'ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य' परिसंस्थेला मोठा धोका



Historic Agreement among four states regarding the Sardar Sarovar Project

📚 Subject : GS - भूगोल - नदी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय द्वीपकल्पातील सर्वात मोठी पश्चिमवाहिनी नदी असलेल्या 'नर्मदा नदी'चा उगम खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी होतो ?

1. अमरकंटक (मध्य प्रदेश)

2. महाबळेश्वर (महाराष्ट्र)

3. त्र्यंबकेश्वर (महाराष्ट्र)

4. बेतूल (मध्य प्रदेश)

उत्तर : अमरकंटक (मध्य प्रदेश)

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृह मंत्र्यांच्या उपस्थितीत नवी दिल्ली येथे मध्य प्रदेश, गुजरात, राजस्थान आणि महाराष्ट्र या चार राज्यांच्या मुख्यमंत्र्यांनी एका ऐतिहासिक करारावर स्वाक्षरी केली.

• या करारामुळे सरदार सरोवर प्रकल्पामुळे (Sardar Sarovar Project) विस्थापित झालेल्या नागरिकांच्या भूसंपादन, खर्च वाटप आणि पुनर्वसन (Rehabilitation and Resettlement) बाबत गेल्या अनेक वर्षांपासून प्रलंबित असलेला वाद 'एकवेळची आर्थिक तडजोड' (One-time Financial Settlement) करून कायमस्वरूपी सोडवण्यात आला आहे.

🤝 कराराचे महत्त्व (Significance) :

• सहकारी संघराज्यवाद (Cooperative Federalism) - आंतरराज्यीय जलविवाद न्यायाधिकरण किंवा कोर्टाबाहेर राज्यांनी परस्पर समन्वयातून वाद सोडवल्याचे हे एक उत्तम उदाहरण आहे.

• संसाधनांचा पुरेपूर वापर - पुनर्वसनाचा वाद सुटल्याने सरदार सरोवर धरणाची पूर्ण जलक्षमता वापरून सिंचन, पिण्याचे पाणी आणि जलविद्युत निर्मितीचा (Hydropower) चारही राज्यांना विनाअडथळा मोठा लाभ होईल.

🧐 नर्मदा नदी - भौगोलिक आणि जलशास्त्रीय पार्श्वभूमी : 

1)ओळख व इतर नावे -

• नर्मदेला 'रेवा' (Rewa), अमरजा, मेकलकन्या किंवा रुद्रकन्या म्हणूनही ओळखले जाते.

• नर्मदा नदीला 'मध्य प्रदेश आणि गुजरातची जीवनवाहिनी' (Lifeline of MP & Gujarat) असे संबोधले जाते.

• ही भारतीय द्वीपकल्पातील सर्वात मोठी पश्चिमवाहिनी नदी (Largest West-Flowing River) असून, देशातील पाचव्या क्रमांकाची सर्वात मोठी नदी आहे.

2) उगम व लांबी : 

• उगम स्थान - मध्य प्रदेशातील मैकल टेकड्यांमध्ये (Maikal Hills) अमरकंटक (Amarkantak) पठारावरील 'नर्मदा कुंड' येथे नर्मदा नदीचा उगम होतो. (समुद्रसपाटीपासून सुमारे 1,057 मीटर उंचीवर).

• एकूण लांबी - सुमारे 1,312 किलोमीटर

• प्रवाह दिशा - ही नदी विंध्य आणि सातपुडा पर्वतश्रेणींच्या दरम्यान पश्चिमेकडे वाहते आणि गुजरातमधील भरूचजवळ खंभाताच्या आखाताजवळ अरबी समुद्रास जाऊन मिळते.

🌊 नर्मदा नदीच्या प्रमुख उपनद्या (Tributaries) : 

• डाव्या तीरावरील (Left-Bank) उपनद्या - बुरहनेर, बंजार, शेर, शक्कर, दुधी, तवा (तवा - सर्वात मोठी उपनदी), गंजाल, छोटा तवा, कुंडी, गोई आणि कर्जन.

• उजव्या तीरावरील (Right-Bank) उपनद्या - हिरण, गौर, बरना, तिनदोनी, कोलार, चंकेश्वर, कानर, मान, उरी आणि ओरसांग.

⛰️ नर्मदा नदीची विशिष्ट भूवैज्ञानिक वैशिष्ट्ये (Geological Features) : 

1) खचदरीतून प्रवाह (Rift Valley) - नर्मदा उत्तरेकडील विंध्य आणि दक्षिणेकडील सातपुडा पर्वतरांगांच्या दरम्यान असलेल्या प्राचीन भूगर्भीय खचदरीतून (Rift Valley) वाहते.

2) खाडी निर्मिती (Estuary vs No Delta) - खडकाळ आणि कठीण पात्रातून वाहत असल्यामुळे नदीसोबत गाळाचे प्रमाण कमी असते; त्यामुळे मुखाशी त्रिभुज प्रदेश (Delta) तयार न करता ती खोल खाडी (Estuary) निर्माण करते.

3) प्रसिद्ध धबधबे : 

• कपिलधारा धबधबा - अमरकंटक जवळ (मध्य प्रदेश)

• धुंवाधार धबधबा - जबलपूरजवळील (मध्य प्रदेश) प्रसिद्ध 'मार्बल रॉक्स' घळईत तयार होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Narmada River

• करारात सहभागी ४ राज्ये → मध्य प्रदेश, गुजरात, राजस्थान, महाराष्ट्र

• नर्मदेचा उगम → अमरकंटक (मैकल टेकड्या, मध्य प्रदेश)

• नर्मदेची एकूण लांबी → 1,312 किमी 

• नर्मदा नदी → भारतीय द्वीपकल्पातील सर्वात मोठी पश्चिमवाहिनी नदी 

• नर्मदेची सर्वात मोठी उपनदी → तवा (Tawa - डावा तीर)

• प्रवाह रचना → विंध्य आणि सातपुडा दरम्यानची खचदरी (Rift Valley)

• मुखाशी रचना → खाडी (Estuary)

• प्रमुख धबधबा → धुंवाधार (जबलपूर, MP), कपिलधारा धबधबा (अमरकंटक, MP)

Borjuli Wetland notified as Biodiversity Heritage Site 

📚 Subject : GS - पर्यावरण - जैवविविधता व पर्यावरण संवर्धन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आसाममधील 'बोरजुली पाणथळ जागेला' (Borjuli Wetland) अधिकृतपणे 'जैवविविधता वारसा स्थळ' (BHS) म्हणून घोषित करण्याचा मुख्य उद्देश कोणता ?

1. पर्यटन स्थळाचा विकास करणे

2. मत्स्य व्यवसायाला प्रोत्साहन देणे

3. दुर्मिळ वन्य तांदळाच्या प्रजातीचे संरक्षण करणे 

4. नवीन औद्योगिक प्रकल्प उभारणे

उत्तर : दुर्मिळ वन्य तांदळाच्या प्रजातीचे संरक्षण करणे

📰 बातमी काय ?

• आसाम सरकारने राज्यातील शोणितपूर (Sonitpur) जिल्ह्यातील 'बोरजुली पाणथळ जागेला' (Borjuli Wetland) अधिकृतपणे 'जैवविविधता वारसा स्थळ' (Biodiversity Heritage Site - BHS) म्हणून घोषित केले आहे.

🤔 'जैवविविधता वारसा स्थळ' म्हणून घोषित करण्याचा मुख्य उद्देश - 

• आधुनिक तांदळाच्या प्रजातींचा मुख्य पूर्वज मानल्या जाणाऱ्या आणि कीटक-रोगप्रतिकारक असणाऱ्या 'ओरिझा रुफिपोगॉन' (Oryza rufipogon) या दुर्मिळ वन्य तांदळाच्या (Wild Rice) प्रजातीचे रक्षण करणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे.

🧐 बोरजुली पाणथळ जागा आणि तिचे वैशिष्ट्य (About Borjuli Wetland)

1) स्थान व भौगोलिक रचना:

• स्थान - आसाम राज्यातील शोणितपूर (Sonitpur) जिल्ह्यात ब्रह्मपुत्रा नदीच्या महापूरप्रवण खोऱ्यात ही पाणथळ जागा पसरलेली आहे.

• परिसंस्था - ही एक गोड्या पाण्याची दलदलीची परिसंस्था (Freshwater Swamp & Marshy Ecosystem) आहे, जी मान्सून आणि स्थानिक प्रवाहांमुळे सतत पाणी साचलेल्या स्थितीत असते.

2) जैविक आणि शेतीविषयक महत्त्व :

• तांदळाचा आद्य पूर्वज (Ancestor of Cultivated Rice) -  सध्या जगात मोठ्या प्रमाणावर पिकवल्या जाणाऱ्या 'ओरिझा सॅटिव्हा' (Oryza sativa) या तांदळाचा 'ओरिझा रुफिपोगॉन' (Oryza rufipogon) हा थेट आनुवंशिक पूर्वज (Progenitor) मानला जातो.

• रोग व कीटक प्रतिकारशक्ती - शेकडो वर्षांच्या नैसर्गिक साखळीमुळे या वनस्पतीमध्ये बुरशीजन्य/जीवाणूजन्य रोग आणि कीटकांचा प्रतिकार करण्याची प्रचंड आनुवंशिक क्षमता (Genetic Resistance) विकसित झाली आहे.

• हवामान सहनशीलता (Climate Resilience) - ही वनस्पती दीर्घकाळ पाण्यात बुडून राहिल्यास किंवा क्षारयुक्त (Saline) पाण्यातही सहज जिवंत राहू शकते.

• इन-सिटू संवर्धन (In-situ Conservation) - ICAR-नॅशनल ब्युरो ऑफ प्लांट जेनेटिक रिसोर्सेस (ICAR-NBPGR) आणि आसाम राज्य जैवविविधता मंडळ यांच्या संयुक्त विद्यमाने या वनस्पतीचे तिच्या मूळ नैसर्गिक अधिवासातच (In-situ) जतन केले जात आहे.

🏛️ जैवविविधता वारसा स्थळ म्हणजे काय ? (Biodiversity Heritage Sites - BHS)

1) कायदेशीर आधार : जैवविविधता वारसा स्थळा ची घोषणा 'जैवविविधता कायदा, 2002' च्या कलम 37 (Section 37 of Biological Diversity Act, 2002) अंतर्गत राज्य सरकारांद्वारे स्थानिक संस्थांशी चर्चा करून केली जाते.

2) उद्दिष्ट - राष्ट्रीय उद्याने (National Parks) किंवा अभयारण्यांच्या (Sanctuaries) परिघाबाहेर असणाऱ्या नाजूक परिसंस्था, वन्य पिकांचे नातेवाईक (Crop Wild Relatives), देवराया (Sacred Groves) आणि जैवविविधतेने समृद्ध भागांना कायदेशीर संरक्षण देणे.

3) स्थानिक व्यवस्थापन -  याचे व्यवस्थापन स्थानिक जैवविविधता व्यवस्थापन समित्यांद्वारे (Biodiversity Management Committees - BMCs) केले जाते, ज्यामुळे स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक अधिकार व शेती टिकून राहते.

4) तांत्रिक व आर्थिक मदत - राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरणाच्या (National Biodiversity Authority - NBA) मार्गदर्शनाखाली आणि नॅशनल रेनफेड एरिया अथॉरिटी (NRAA) च्या अर्थसहाय्याने दीर्घकालीन अन्न सुरक्षा आणि हवामान-अनुकूल शेतीसाठी मदत केली जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Borjuli Wetland BHS

• नवीन BHS स्थळ → बोरजुली पाणथळ जागा (शोणितपूर, आसाम)

• संरक्षित वनस्पती → ओरिझा रुफिपोगॉन (Oryza rufipogon - तांदळाचा वन्य पूर्वज)

• संबंधित कायदा → जैवविविधता कायदा 2002 (कलम 37)

• संवर्धन संस्था → ICAR-NBPGR आणि आसाम राज्य जैवविविधता मंडळ

• स्थानिक संस्था → जैवविविधता व्यवस्थापन समिती (BMC)