Pacific Ocean is set to intensify and likely to be the strongest El Niño since 1950

📚 Subject : GS - भूगोल- हवामान, मान्सून 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पॅसिफिक महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढवणारी 'एल निनो' (El Niño) ही हवामान प्रणाली सक्रिय झाल्यास भारतीय मान्सूनवर प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणता परिणाम दिसून येतो ?

1. नैऋत्य मान्सून अधिक तीव्र होऊन देशभरात अतिवृष्टी आणि महापूर येतो

2. मान्सूनचे वारे कमकुवत होऊन पर्जन्यमानात मोठी घट व दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते

3. भारतात केवळ हिवाळी (ईशान्य) मान्सूनच्या पावसात प्रचंड वाढ होते

4. भारतीय मान्सूनच्या वेळापत्रकावर किंवा पावसाच्या प्रमाणावर कोणताही परिणाम होत नाही

उत्तर : मान्सूनचे वारे कमकुवत होऊन पर्जन्यमानात मोठी घट व दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते

📰 बातमी काय ?

• अमेरिकेच्या 'नॅशनल ओशियानिक अँड ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन' (NOAA) या हवामान संस्थेनुसार, पॅसिफिक महासागरात निर्माण झालेली 'एल निनो' (El Niño) ही स्थिती आगामी महिन्यांत अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे.

• NOAA च्या अंदाजानुसार, 1950 पासूनच्या ऐतिहासिक नोंदींमधील ही सर्वात मोठ्या आणि शक्तिशाली एल निनो घटनांपैकी एक ठरू शकते, ज्याचा जागतिक हवामानावर आणि भारतीय मान्सूनवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

📚📚 Static GS : 

🧐 'एल निनो' (El Niño) म्हणजे काय ? 

1) मूळ अर्थ - 'एल निनो' (El Niño) हा स्पॅनिश शब्द असून याचा अर्थ 'लहान मुलगा' (Little Boy) किंवा बाळ येशू असा होतो.

2) भौगोलिक संकल्पना -  पॅसिफिक महासागराच्या मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय भागात (Central and Eastern Equatorial Pacific) समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान जेव्हा ठराविक कालावधीसाठी नियमितपेक्षा जास्त गरम (Warming) होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'एल निनो' म्हणतात. 

3) बदलणारी रचना - एल निनो दरम्यान, व्यापारी वारे (Trade winds) कमकुवत होतात. 

समुद्राचे गरम पाणी अमेरिकेच्या पश्चिम किनारपट्टीकडे ढकलले जाते आणि परिणामी आशिया खंडाकडे (भारताच्या दिशेने) थंड पाण्याचा प्रवाह येतो.

🌍 'एल निनो' चा प्रभाव : 

1) जागतिक तापमान वाढ → एल निनोमुळे जागतिक तापमानात वाढ होते, ज्यामुळे जगभरात सरासरीपेक्षा जास्त उष्ण हवामान नोंदवले जाते.

2) भारतीय मान्सूनवर विपरित परिणाम - भारतात मान्सूनचे वारे कमकुवत होतात, ज्यामुळे पर्जन्यमानात मोठी घट होऊन दुष्काळसदृश (Drought) परिस्थिती निर्माण होते.

3) ऐतिहासिक आकडेवारी - भूतकाळातील नोंदींनुसार, 60% एल निनो वर्षांमध्ये भारतात सरासरीपेक्षा कमी किंवा अत्यंत कमी पाऊस झाला आहे, तर केवळ 40% वर्षांमध्ये सामान्य पाऊस पडल्याची नोंद आहे.

4) वणव्यांचा धोका (Wildfires) → यामुळे ऑस्ट्रेलिया, दक्षिण आफ्रिका आणि अमेरिकेच्या काही भागांमध्ये जंगलातील वणवे लागण्याची शक्यता तीव्र होते.

5) तीव्र चक्रीवादळे → पॅसिफिक आणि अटलांटिक महासागरात अधिक तीव्रतेची वादळे, हरिकेन आणि चक्रीवादळे (Cyclones) निर्माण होतात.

🌍 NOAA चा ताजा अंदाज (NOAA's Latest Forecast) :

• 81% शक्यता - ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत अतिशय शक्तिशाली (Very Strong) एल निनो सक्रिय राहण्याची 81% शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

• ऐतिहासिक महत्त्व - हा प्रभाव 1950 नंतर नोंदवल्या गेलेल्या सर्वात मोठ्या एल निनो घटनांपैकी एक ठरण्याचा धोका आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : El Nino & Monsoon Impact

• अंदाज वर्तवणारी संस्था → NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration, USA)

• 'एल निनो'चा स्पॅनिश अर्थ → 'लहान मुलगा' (Little Boy)

• घटना क्षेत्र → मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागर

• तापमानातील बदल → समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढणे (Warming)

• व्यापारी वाऱ्यांची स्थिती → व्यापारी वारे (Trade Winds) कमकुवत होतात

• भारतीय पावसावरील परिणाम → मान्सून कमकुवत होणे आणि दुष्काळाचा धोका

World’s First OptoSAR Satellite

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - अंतराळ तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) GalaxEye Space या कंपनीने  जगातील पहिला ऑप्टोसॅर (OptoSAR) उपग्रह तयार केला तर ही कंपनी खालीलपैकी कोणत्या देशातील अंतराळ स्टार्ट-अप कंपनी आहे ?

1. इस्राईल

2. जपान

3. भारत

4. दक्षिण कोरिया

उत्तर :  भारत

📰 बातमी काय ?

• भारतीय अंतराळ स्टार्ट-अप 'गॅलॅक्सआय' (GalaxEye Space) द्वारे विकसित करण्यात आलेला जगातील पहिला ऑप्टोसॅर उपग्रह 'मिशन दृष्टी' (Mission Drishti) एका भूचुंबकीय सौर वादळामुळे (Geomagnetic Solar Storm) कक्षेत तांत्रिक अडचणीत (Anomaly) आला.

• उपग्रहाच्या प्रक्षेपणाच्या आणि सुरुवातीच्या कक्षा टप्प्याच्या (LEOP - Launch and Early Orbit Phase) शेवटच्या टप्प्यात ही तांत्रिक अडचण निर्माण झाली.

🧐 'मिशन दृष्टी' (Mission Drishti) उपग्रहाविषयी माहिती : 

1) उपग्रहाचे स्वरूप व वजन - 

• हा सुमारे 190 किलोग्रॅम (190 kg) वजनाचा पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह (Earth Observation Satellite) आहे.

2) जगातील पहिले 'ऑप्टोसॅर' (OptoSAR) तंत्रज्ञान - 

• एकाच उपग्रहावर इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल (EO - दृश्य प्रकाश/कॅमेरा) आणि सिंथेटिक ॲपर्चर रडार (SAR - रडार इमेजिंग) या दोन्ही सेन्सर्सचे एकत्रीकरण करणारा हा जगातील पहिलाच उपग्रह ठरला आहे.

3) सर्व हवामानात कार्यक्षमता -

• यात मल्टिस्पेक्ट्रल कॅमेरा आणि SAR इमेजिंग प्रणाली दोन्ही असल्याने ढगाळ वातावरण, धुकं, पाऊस किंवा रात्रीच्या अंधारातही 24 तास अखंडितपणे भूपृष्ठाची स्पष्ट छायाचित्रे (All-Weather, Day-and-Night Imaging) घेण्याची क्षमता आहे.

4) अचूकता (Resolution) - 

•  हा उपग्रह उच्च क्षमतेचे हाय-रिझोल्यूशन इमेजिंग पुरवतो, ज्याचे भावी मॉडेल 1 मीटरपेक्षा कमी (Sub-metre resolution) अचूकता देतील.

🎯 महत्त्व आणि उपयोगिता (Significance & Dual-Use Applications)

• दुहेरी उपयोग (Dual-Use Platform) -  हा उपग्रह नागरी आणि संरक्षण अशा दोन्ही क्षेत्रांसाठी उपयुक्त आहे.

1)  नागरी उपयोग :

• कृषी देखरेख - पिकांची स्थिती, मातीतील ओलावा आणि पीक नुकसानीचा अंदाज.

• आपत्ती व्यवस्थापन - पूर, चक्रीवादळ किंवा भूकंपाच्या वेळी ढगांमधूनही अचूक मॅपिंग.

• पायाभूत सुविधा व नागरी नियोजन - रस्ते, शहरे आणि वनक्षेत्रांचे रिअल-टाइम मॅपिंग.

2) संरक्षण व सुरक्षा उपयोग :

• सागरी व सीमा सुरक्षा (Maritime & Border Surveillance) : रात्रीच्या अंधारात किंवा दाट ढगांआड होणाऱ्या जहाजांच्या हालचाली आणि सीमावर्ती घडामोडींवर सतत लक्ष ठेवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mission Drishti

• उपग्रहाचे नाव → मिशन दृष्टी (Mission Drishti)

• विकसित करणारा स्टार्ट-अप → GalaxEye - भारत (IIT मद्रास इनक्युबेटेड)

• उपग्रहाचा प्रकार → जगातील पहिला ऑप्टोसॅर (OptoSAR) पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह

• तंत्रज्ञानाचे एकत्रीकरण → इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल (EO) + सिंथेटिक ॲपर्चर रडार (SAR)

• उपग्रहाचे वजन → सुमारे 190 kg

• मुख्य क्षमता → दिवस-रात्र आणि सर्व ऋतूंमध्ये (All-Weather) इमेजिंग

• वापर → कृषी, आपत्ती व्यवस्थापन, पायाभूत सुविधा आणि संरक्षण देखरेख



Global Liveability Index 2026

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय निर्देशांक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) इकॉनॉमिस्ट इंटेलिजन्स युनिटने (EIU) प्रसिद्ध केलेल्या 'ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स 2026' नुसार राहणीमानाच्या गुणवत्तेत भारतातील शहरांमध्ये अव्वल (प्रथम) क्रमांकावर खालीलपैकी कोणते शहर ठरले आहे ?

1. मुंबई

2. नवी दिल्ली

3. बंगळुरू

4. चेन्नई

उत्तर : नवी दिल्ली

📰 बातमी काय ?

• 'द इकॉनॉमिस्ट' समूहाच्या 'इकॉनॉमिस्ट इंटेलिजन्स युनिट' (EIU - Economist Intelligence Unit) द्वारे 'ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स 2026' (Global Liveability Index 2026) अधिकृतपणे प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.

• या निर्देशांकामध्ये जगभरातील 173 प्रमुख शहरांमधील राहणीमानाच्या गुणवत्तेचे, नागरी सेवांचे आणि जीवनशैलीच्या सुलभतेचे सखोल मूल्यमापन करण्यात आले आहे.

🧐 ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स म्हणजे काय ?

• हा एक वार्षिक जागतिक बेंचमार्क आहे, जो जगभरातील प्रमुख महानगरांमध्ये नागरिकांना मिळणाऱ्या राहणीमानाच्या दर्जाची तुलनात्मक पाहणी करतो.

🤔 हे मूल्यमापन कसे केले जाते ?

• कोणत्याही शहरातील नागरी यंत्रणा तेथील नागरिकांना स्थैर्य, सुरक्षा, दर्जेदार आरोग्य, शिक्षण, पर्यावरण आणि मूलभूत पायाभूत सुविधा किती प्रभावीपणे, सातत्याने आणि सुरक्षितपणे पुरवतात, याचे वस्तुनिष्ठ विश्लेषण करून हा निर्देशांक काढला जातो.

🧐 ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स कोणत्या आंतरराष्ट्रीय संस्थेद्वारे प्रसिद्ध करण्यात येतो ?

• हा निर्देशांक दरवर्षी 'इकॉनॉमिस्ट इंटेलिजन्स युनिट' द्वारे तयार केला जातो.

• EIU - स्थापना: 1946

• मुख्यालय: लंडन, युनायटेड किंगडम

🧐 ग्लोबल लिव्हेबिलिटी इंडेक्स : मूल्यांकनाचे 5 प्रमुख निकष आणि भारांक (Five Core Parameters & Weights) :

1) स्थैर्य व सुरक्षा (Stability - 25%) : गुन्हेगारीचे प्रमाण, दहशतवादी धोके, लष्करी संघर्ष आणि नागरी अशांतता.

2) संस्कृती आणि पर्यावरण (Culture & Environment - 25%) : हवामान, भ्रष्टाचार, सेन्सॉरशिप, सामाजिक बंधने, क्रीडा व सांस्कृतिक संधी.

3) आरोग्य सेवा (Healthcare - 20%) : सार्वजनिक व खाजगी आरोग्य सेवांची उपलब्धता आणि गुणवत्ता.

4) पायाभूत सुविधा (Infrastructure - 20%) : रस्ते, सार्वजनिक वाहतूक, ऊर्जा, पाणीपुरवठा, दूरसंचार आणि घरे.

5) शिक्षण (Education - 10%) : सार्वजनिक व खाजगी शिक्षण संस्थांचा दर्जा आणि सुलभता.

🎯 भारतीय शहरांची क्रमवारी (Performance of Indian Cities 2026)

• नवी दिल्ली : भारतीय शहरांमध्ये 1 ला क्रमांक (जागतिक क्रमवारी : 120)

• मुंबई : भारतीय शहरांमध्ये 2 रा क्रमांक (जागतिक क्रमवारी : 121)

• चेन्नई : भारतीय शहरांमध्ये 3 रा क्रमांक (जागतिक क्रमवारी : 123)

• बंगळुरू : भारतीय शहरांमध्ये 4 था क्रमांक (जागतिक क्रमवारी : 127)

🎯 भारताच्या शहरांची क्रमवारी खालावण्याची मुख्य कारणे : 

• पर्यावरणीय व प्रदूषण संकट (Pollution Crisis) - हवेची घसरलेली गुणवत्ता (Air Pollution), कचरा व्यवस्थापनाचा अभाव आणि वाढते तापमान.

• सार्वजनिक आरोग्य यंत्रणेवरील प्रचंड ताण - सार्वजनिक रुग्णालयांची अपुरी क्षमता आणि उपचारांवर स्वतःच्या खिशातून करावा लागणारा मोठा खर्च (Out-of-Pocket Expenditure).

• अनियोजित नागरीकरण आणि वाहतूक कोंडी - सार्वजनिक वाहतुकीची मर्यादित व्याप्ती, पाण्याची टंचाई, झोपडपट्ट्यांचा विस्तार आणि मान्सूनमधील शहरी पूरस्थिती (Urban Flooding).

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Global Liveability Index 2026

• जारी करणारी संस्था → इकॉनॉमिस्ट इंटेलिजन्स युनिट

• मूल्यांकन केलेली एकूण शहरे → 173 शहरे

• जगातील पहिले (सर्वात राहण्यायोग्य) शहर : कोपनहेगन (Copenhagen - डेन्मार्क)

• भारतात पहिले शहर → नवी दिल्ली (जागतिक क्रमवारी : 120)

Jodhpur Mojari Gets GI Tag

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - GI Tag

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकताच भौगोलिक मानांकन (GI Tag) मिळालेली 'जोधपूर मोजडी' (Jodhpur Mojari) ही प्रामुख्याने कोणत्या पारंपरिक कारागीर समुदायाद्वारे हाताने तयार केली जाते ?

1. तोडा समुदाय

2. वारली समुदाय

3. बंजारा समुदाय

4. जिनागर समुदाय 

उत्तर : जिनागर समुदाय

📰 बातमी काय ?

• राजस्थानमधील जोधपूरची प्रसिद्ध पारंपरिक हस्तनिर्मित पादत्राण कला असलेल्या 'जोधपूर मोजडी'ला (Jodhpur Mojari) अधिकृतपणे भौगोलिक मानांकन (GI Tag - Geographical Indication) प्रदान करण्यात आले आहे.

• या मानांकनामुळे या 200 वर्षे जुन्या पारंपरिक कलेला कायदेशीर संरक्षण मिळाले असून, जागतिक बाजारपेठेत जोधपूरच्या स्थानिक कारागिरांना मोठी संधी उपलब्ध होणार आहे.

🧐 जोधपूर मोजडी विषयी माहिती : 

• कला आणि निर्मिती - जोधपूर मोजडी ही अस्सल चामड्यापासून (Leather) बनवली जाणारी, उत्कृष्ट हस्तकला आणि नाजूक भरतकामासाठी (Embroidery) ओळखली जाणारी पारंपरिक पादत्राणे आहेत.

• पारंपरिक कारागीर समुदाय - ही मोजडी प्रामुख्याने 'जिनागर' (Jinagar Community) या स्थानिक कारागीर समुदायाकडून हाताने बनवली जाते. हे कारागीर पूर्वी घोड्यांचे खोगीर (Saddle) बनवण्याच्या कामात कुशल होते.

• ऐतिहासिक वारसा - या कलेला सुमारे 200 वर्षांचा समृद्ध इतिहास लाभला आहे. सुरुवातीला राजस्थानच्या राजघराण्यांकडून या कलेला राजाश्रय मिळाला, ज्यातून पुढे ही जोधपूरची सांस्कृतिक ओळख बनली.

🤔 जोधपूर मोजडीचे वैशिष्ट्ये :

• स्थानिक हवामानाशी सुसंगत - राजस्थानच्या उष्ण वाळवंटी हवामानासाठी ही अत्यंत हवेशीर, लवचिक आणि मजबूत पादत्राणे आहेत.

• आरामदायी डिझाइन - ही मोजडी पायाचे वरचे व बाजूचे भाग मोकळे ठेवणारी असल्याने लांब पल्ल्याच्या चालण्यासाठी आरामदायी असते आणि घरे किंवा मंदिरांमध्ये सहज उतरवता येते.

• स्त्री आणि पुरुष दोघेही ही मोजडी परिधान करतात.

💰 आर्थिक व्याप्ती आणि निर्यात :

• जोधपूर मोजडीची देशांतर्गत बाजारपेठ सुमारे 100 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त असून, सध्या वार्षिक सुमारे 10 कोटी रुपयांची निर्यात होते.

• GI Tag मिळाल्यामुळे बनावट उत्पादनांना आळा बसेल आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत तिची मागणी अधिक वाढेल.

⛳️ महाराष्ट्र संदर्भ - 

🤔 कोल्हापुरी चप्पलाला GI टॅग कोणत्या वर्षी मिळाला ? 

• 2019 मध्ये, कोल्हापुरी चप्पलाला भौगोलिक संकेत (Geographical Indication- GI) टॅग देण्यात आला. 

• हा GI टॅग महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या दोन्ही राज्यातील कारागिरांना संयुक्तपणे देण्यात आला.

🌍 भौगोलिक मानांकन (GI Tag) म्हणजे काय ?

• 'GI टॅग' हे अशा उत्पादनांना दिले जाणारे एक अधिकृत बौद्धिक संपदा चिन्ह (Intellectual Property Sign) आहे, ज्यांचा उगम एका विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशात झाला आहे आणि ज्यांच्यामध्ये त्या विशिष्ट ठिकाणामुळेच काही विशेष गुणवत्ता, वैशिष्ट्ये किंवा प्रतिष्ठा असते.

✍️ भारतीय कायदा - भारतामध्ये GI टॅगची नोंदणी आणि नियंत्रण हे 'भौगोलिक मानांकन वस्तू (नोंदणी आणि संरक्षण) कायदा, 1999' (Geographical Indications of Goods Act, 1999) अंतर्गत केले जाते.

🤔 GI टॅगचे प्रमुख फायदे कोणते ?

1) कायदेशीर संरक्षण (Legal Protection) - अधिसूचित भौगोलिक क्षेत्राबाहेर इतर कोणालाही या उत्पादनाच्या नावाचा अनधिकृत वापर, नक्कल किंवा बनावट विक्री करता येत नाही.

2) दर्जाची खात्री (Premium Quality Assurance) -  हा टॅग ग्राहकांना उत्पादनाच्या अस्सलतेची आणि ते पारंपरिक पद्धतीनेच बनवले गेल्याची खात्री देतो.

3) आदिवासी व ग्रामीण सक्षमीकरण - स्थानिक कारागीर आणि उत्पादकांच्या हाताला काम मिळून त्यांची उपजीविका सुधारते आणि त्यांना थेट बाजारपेठेत योग्य भाव मिळतो.

4) जागतिक ब्रँडिंग (Global Branding) - आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उत्पादनाची ओळख वाढून निर्यात वाढते आणि ग्रामीण पर्यटनाला (Rural Tourism) चालना मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Jodhpur Mojari GI Tag

• उत्पादनाचे नाव → जोधपूर मोजडी

• मिळालेला सन्मान → भौगोलिक मानांकन (GI Tag)

• संबंधित राज्य व शहर → राजस्थान (जोधपूर)

• पारंपरिक कारागीर समुदाय → जिनागर समुदाय (Jinagar Community)

• इतिहास → सुमारे 200 वर्षे जुना हस्तकला वारसा (राजघराण्याचा राजाश्रय)

• देशांतर्गत बाजारपेठ → सुमारे ₹100 कोटींपेक्षा जास्त

• सध्याची निर्यात → सुमारे ₹10 कोटी

Indian scientists recreate key functions of human Placenta on chip

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) गरोदरपणातील औषध सुरक्षितता आणि गर्भाच्या विकासाचा अभ्यास करण्यासाठी नुकतेच स्वदेशी 'प्लॅसेंटा-ऑन-चिप' (Placenta-on-Chip) हे वैद्यकीय साधन कोणत्या संस्थांनी संयुक्तपणे विकसित केले आहे ?  

1. ISRO आणि AIIMS दिल्ली

2. ICMR-NIRWoH आणि IIT बॉम्बे  

3. DRDO आणि IIT मद्रास

4. CBIT आणि IISc बंगळुरू

उत्तर : ICMR-NIRWoH आणि IIT बॉम्बे  

📰 बातमी काय ?

• मुंबई येथील ICMR - नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर रिसर्च ऑन वुमेन्स हेल्थ आणि IIT बॉम्बे यांच्या संशोधकांनी संयुक्तपणे प्रयोगशाळेत विकसित होणारे संपूर्ण स्वदेशी 'प्लॅसेंटा-ऑन-चिप' (Placenta-on-Chip) हे उपकरण तयार केले आहे.

• हे नाव 'चिप' असले तरी हे कोणतेही इलेक्ट्रॉनिक कॉम्प्युटर चिप नसून, मानवी गर्भाशयातील प्लेसेंटा (Placenta) च्या कार्यप्रणालीची हुबेहूब प्रतिकृती तयार करणारे एक अत्याधुनिक वैद्यकीय उपकरण आहे.  

🤔 मानवी प्लेसेंटा / गर्भवेष्टन म्हणजे काय ? आणि तिचे मूळ कार्य :

1) गर्भवेष्टन म्हणजे वैद्यकीय भाषेत 'प्लेसेंटा' (Placenta) किंवा सोप्या मराठी भाषेत 'वार' किंवा 'जरायू' असे म्हणतात.

• हा गरोदरपणाच्या काळात स्त्रीच्या गर्भाशयात निर्माण होणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा तात्पुरता अवयव आहे, जो आईला आणि गर्भाशयातील वाढणाऱ्या बाळाला एकमेकांशी जोडतो.

2) मूळ कार्य : 

• गरोदरपणात बाळाला ऑक्सिजन व पोषक घटक पुरवणे.

• गर्भातील उत्सर्जित घटक बाहेर टाकणे.

• गरोदरपणासाठी आवश्यक हार्मोन्स तयार करणे आणि मातेच्या रक्तातील हानिकारक घटकांपासून बाळाचे रक्षण करणारी 'निवडक संरक्षक भिंत' (Selective Barrier) म्हणून कार्य करणे.

🧐 'प्लॅसेंटा-ऑन-चिप' म्हणजे नेमके काय ? 

1) रचना व स्वरूप :

• हे एका पारदर्शक प्लास्टिक डिव्हाइसच्या स्वरूपात असून यामध्ये एक सच्छिद्र पडदा (Porous Membrane) असतो.

• या पडद्यावर मानवी प्लेसेंटल पेशी (Placental Cells) आणि एंडोथेलिअल पेशी (Endothelial Cells) प्रयोगशाळेत वाढवल्या जातात.

2) कार्यपद्धती :

• या दोन्ही पेशी मिळून माता आणि गर्भातील बाळ यांच्यातील पोषक घटक, हार्मोन्स आणि रेणूंची होणारी देवाणघेवाण हुबेहूब तयार (Recreate) करतात.

3) पारंपरिक प्रणालींपेक्षा वेगळेपण :

• जगभरातील इतर चिप्ससाठी गुंतागुंतीच्या 'मायक्रोफ्लुइडिक' उपकरणांची गरज भासते; मात्र हे भारतीय उपकरण 'स्टॅटिक टू-चेंबर प्लॅटफॉर्म' (Static Two-Chamber Platform) वर आधारित असल्याने ते कोणत्याही सामान्य लॅबमध्ये सहज वापरता येते. 

4) या नवीन तंत्रज्ञानाचे फायदे : 

• औषध सुरक्षेची तपासणी (Drug Safety Testing) - गरोदरपणात दिलेली औषधे प्लेसेंटा पार करून बाळापर्यंत पोहोचतात का, हे तपासणे आता प्राण्यांवर किंवा थेट मानवावर प्रयोग न करता लॅबमध्येच शक्य होईल.

• गुंतागुंतींचे जैविक कारण समजून घेणे -  प्री-इक्लॅम्पसिया (उच्च रक्तदाब), गर्भावस्थेतील मधुमेह (Gestational Diabetes) आणि मुदतपूर्व प्रसूती यांसारख्या गुंतागुंतींचे जैविक कारण शोधण्यास मदत होईल.

• प्राण्यांवरील चाचण्यांमध्ये घट - प्रयोगशाळेतच मानवी पेशींवर सुरक्षित चाचणी होत असल्याने प्राण्यांवरील चाचण्यांची गरज कमी होईल.  

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Placenta-on-Chip

• उपकरणाचे नाव → प्लॅसेंटा-ऑन-चिप (Placenta-on-Chip)

• विकसित करणाऱ्या संस्था → ICMR-NIRWoH (मुंबई) आणि IIT बॉम्बे

• मुख्य कार्य → माता आणि गर्भादरम्यान होणाऱ्या पोषक द्रव्ये व घटकांच्या देवाणघेवाणीची हुबेहूब प्रतिकृती करणे

• उपयोग → गरोदरपणातील औषध सुरक्षितता तपासणे आणि गर्भाच्या विकारांवर संशोधन करणे

India's 'Astra' Missile

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय संबंध, संरक्षण, स्वदेशी तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) DRDO ने विकसित केलेले 'अस्त्र' (ASTRA) हे क्षेपणास्त्र खरेदी करण्यासाठी करार करणारा पहिला परदेशी देश खालीलपैकी कोणता ठरला आहे ?

1. फिलिपाइन्स

2. आर्मेनिया

3. इंडोनेशिया

4. व्हिएतनाम

उत्तर : इंडोनेशिया

📰 बातमी काय ?

• इंडोनेशिया भारताकडून स्वदेशी बनावटीचे 'अस्त्र' (ASTRA) क्षेपणास्त्र आयात करणारा जगातील पहिला देश ठरला आहे.

• यासाठी दोन्ही देशांमध्ये ऐतिहासिक संरक्षण करार झाला असून, ही क्षेपणास्त्रे इंडोनेशियाच्या सुखोई (Su-30) लढाऊ विमानांच्या ताफ्यात समाविष्ट केली जातील.

• भारताच्या संरक्षण निर्यात (Defence Exports) आणि 'मेक इन इंडिया' उपक्रमाच्या दृष्टीने हा अत्यंत मोठा टप्पा मानला जातो.

🧐 'अस्त्र' (ASTRA) क्षेपणास्त्राविषयी माहिती : 

• विकसित करणारी संस्था - संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO - Defence Research and Development Organisation).

• क्षेपणास्त्राचा प्रकार - अत्याधुनिक हवेतून हवेत मारा करणारे 'बियॉन्ड-व्हिज्युअल-रेंज' क्षेपणास्त्र (BVRAAM - Beyond-Visual-Range Air-to-Air Missile).

• मारा क्षमता (Strike Range) - 100 किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतरावरील शत्रूच्या हवाई लक्ष्यांचा अचूक वेध घेण्यास सक्षम.

• कार्यपद्धती - हे क्षेपणास्त्र शत्रूचे लढाऊ विमान डोळ्यांनी दिसण्यापूर्वीच रडारच्या साहाय्याने टार्गेट लॉक करून हवेतच नष्ट करू शकते.

🎯 प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Technical Features) : 

• सर्व ऋतूंमध्ये मारा (All-Weather Capability) - दिवस असो वा रात्र आणि कोणत्याही प्रतिकूल हवामानात अचूक मारा करण्याची क्षमता.

• प्रचंड वेग (Maximum Speed) - या क्षेपणास्त्राचा कमाल वेग मॅक 4 (Mach 4 पेक्षा जास्त) म्हणजेच आवाजाच्या वेगापेक्षा चार पटीने अधिक आहे.

• उड्डाण मर्यादा (Operational Ceiling) - हवेत 20 किलोमीटर उंचीपर्यंत (Altitude) जाऊन हे क्षेपणास्त्र शत्रूच्या विमानांवर अचूक प्रहार करू शकते.

• अचूक नेव्हिगेशन - उच्च दर्जाची अचूकता मिळवण्यासाठी यामध्ये अत्याधुनिक गायडन्स आणि नेव्हिगेशन सिस्टीमचा वापर करण्यात आला आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ASTRA Missile

• 'अस्त्र' मिसाईल आयात करणारा पहिला देश → इंडोनेशिया (Indonesia)

• विकसित करणारी संस्था → DRDO

• क्षेपणास्त्राचा प्रकार → BVRAAM (हवेतून हवेत मारा करणारे बियॉन्ड-व्हिज्युअल-रेंज क्षेपणास्त्र)

• मारा क्षमता → 100 किमी पेक्षा जास्त

• कमाल वेग → मॅक 4 पेक्षा जास्त

• ऑपरेशनल उंची → 20 किमी पर्यंत

• महत्त्व → संरक्षण क्षेत्रातील 'आत्मनिर्भर भारत' आणि संरक्षण निर्यातीला चालना

Navi Mumbai Airport Notified as Port for Drug Import

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - पायाभूत सुविधा

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने औषध नियम, 1945 च्या नियम 43A मध्ये सुधारणा करून औषध आयातीसाठी नुकतेच खालीलपैकी कोणत्या विमानतळाचा अधिकृत यादीत समावेश केला आहे ?

1. नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (महाराष्ट्र)

2. नोएडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (उत्तर प्रदेश)

3. पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (महाराष्ट्र)

4. दाबोलिम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (गोवा)

उत्तर : नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (महाराष्ट्र)

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने औषध नियम, 1945' (Drugs Rules, 1945) अंतर्गत महाराष्ट्रातील नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळाला (Navi Mumbai Airport) औषधांच्या अधिकृत आयातीसाठी (Import of Drugs) नियुक्त बंदर म्हणून अधिसूचित केले आहे.

• औषध क्षेत्रातील लॉजिस्टिक पायाभूत सुविधा अधिक सक्षम करणे आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार अधिक गतिमान करणे हा या निर्णयाचा मुख्य उद्देश आहे.

🤔 औषधांची आयातीसाठी एखादे ठिकाण 'अधिसूचित बंदर' (Designated Port of Entry) म्हणून घोषित करणे का अनिवार्य असते ?

• परदेशातून येणाऱ्या औषधांची आयात कोणत्याही सामान्य विमानतळावरून किंवा बंदरावरून थेट करता येत नाही; त्यासाठी शासनाने ते ठिकाण 'अधिसूचित बंदर' (Designated Port of Entry) म्हणून घोषित करणे अनिवार्य असते.

• विमानतळावर पुरेशी तपासणी यंत्रणा, औषध निरीक्षक (Inspectors), मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळा आणि कोल्ड-स्टोरेज सुविधा असल्याशिवाय औषधांची सुरक्षित आयात शक्य नसते; म्हणून केंद्र सरकारकडून अशा विमानतळाला 'अधिकृत आयात बंदर' (Designated Port) म्हणून अधिसूचित करणे कायदेशीररीत्या आवश्यक असते.

🧐 अधिसूचना आणि वैधानिक पार्श्वभूमी (Legal Framework & Notification) : 

1) नियमात सुधारणा (Rule 43A Amendment):

• केंद्र सरकारने औषध नियम, 1945 च्या नियम 43A (Rule 43A) मध्ये दुरुस्ती करून अधिकृत विमानतळांच्या यादीत नवी मुंबई विमानतळाचा समावेश केला आहे.

2) जारी करणारे प्राधिकरण व सल्लागार मंडळ:

• ही अधिसूचना औषध आणि सौंदर्यप्रसाधने कायदा, 1940 (Drugs and Cosmetics Act, 1940) अंतर्गत औषध तांत्रिक सल्लागार मंडळाच्या (DTAB - Drugs Technical Advisory Board) सल्ल्याने केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने जारी केली आहे.

3) एकूण अधिकृत बंदरांची संख्या:

• नवी मुंबई विमानतळाच्या समावेशानंतर आता देशभरात औषध आयातीसाठी अधिसूचित असलेल्या एकूण प्रवेश बंदरांची (Ports of Entry) संख्या वाढून 42 झाली आहे.

🎯 महत्त्व आणि अपेक्षित परिणाम (Significance & Objectives)

• फार्मा लॉजिस्टिकला गती -  परदेशातून येणाऱ्या औषधांच्या साठ्याची (Pharma Consignments) वाहतूक आणि हाताळणी अधिक सुलभ व जलद गतीने होईल.

• व्यापार सुलभता (Ease of Doing Business) - औषध आयातदारांना पर्याय उपलब्ध होऊन मुंबई विमानतळावरील लॉजिस्टिक ताण कमी होईल, ज्यामुळे आयात प्रक्रियेत अधिक लवचिकता येईल.

• महाराष्ट्राचे स्थान बळकट - देशाच्या औषध निर्मितीमध्ये आणि निर्यातीत आघाडीवर असलेल्या महाराष्ट्रातील औषध उद्योग परिसंस्थेला (Pharma Ecosystem) याचा मोठा फायदा होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Navi Mumbai Airport Drug Import Port

• नवीन अधिसूचित विमानतळ → नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (महाराष्ट्र)

• सुधारणा केलेला नियम → औषध नियम, 1945 चा नियम 43A

• सल्लागार संस्था → औषध तांत्रिक सल्लागार मंडळ

• औषध आयातीसाठी भारतातील एकूण बंदरे → 42 बंदरे

• जारी करणारे मंत्रालय → केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय

World Bank Funding for PM Surya Ghar Yojana

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय संबंध, सरकारी योजना, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारच्या 'पीएम सूर्य घर : मोफत वीज योजने'ला (PM Surya Ghar Yojana) पाठबळ देण्यासाठी नुकतेच 890 दशलक्ष डॉलर्सचे अर्थसहाय्य खालीलपैकी कोणत्या आंतरराष्ट्रीय वित्तीय संस्थेने मंजूर केले आहे ?

1. आशियाई विकास बँक (ADB)

2. जागतिक बँक (World Bank)

3. न्यू डेव्हलपमेंट बँक (NDB)

4. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF)

उत्तर : जागतिक बँक (World Bank)

📰 बातमी काय ?

• जागतिक बँकेने (World Bank) भारताच्या 'पीएम सूर्य घर : मोफत वीज योजना' (PM Surya Ghar: Muft Bijli Yojana) अंतर्गत राष्ट्रीय रूफटॉप सोलर कार्यक्रमाला पाठबळ देण्यासाठी 890 दशलक्ष डॉलर्सचे (USD 890 Million) आर्थिक पॅकेज मंजूर केले आहे.

• या निधीमुळे भारतातील घरांच्या छतांवर सौरऊर्जा प्रकल्प (Residential Rooftop Solar) बसवण्याच्या मोहिमेला मोठी गती मिळणार असून, देशाच्या स्वच्छ ऊर्जा संक्रमणाला (Clean Energy Transition) बळ मिळेल.

🧐 'पीएम सूर्य घर : मोफत वीज योजना' काय आहे ?

1)सुरूवात - ही योजना 2024 मध्ये सुरू करण्यात आली.

2) मुख्य उद्दिष्ट - देशातील 1 कोटी (10 Million) कुटुंबांच्या घरांच्या छतांवर रूफटॉप सोलर पॅनेल बसवणे हे याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

3) प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• केंद्रीय आर्थिक सहाय्य - निवासी ग्राहकांना थेट सरकारी अनुदान (Subsidy) उपलब्ध.

• तारणमुक्त कर्ज (Collateral-Free Financing) - बँकांमार्फत विनातारण परवडणाऱ्या व्याजदरात कर्जपुरवठा.

• एकल राष्ट्रीय पोर्टल - नोंदणी, सबसिडी आणि प्रक्रियेसाठी सुलभ राष्ट्रीय ऑनलाइन पोर्टल.

• नेट मीटरिंग व गुणवत्ता हमी - अतिरिक्त वीज ग्रीडमध्ये विकण्याची सोय (Net Metering) आणि नोंदणीकृत व्हेंडर्सद्वारे दर्जेदार काम.

• घरगुती उत्पादनाला चालना - 'मेक इन इंडिया' अंतर्गत स्थानिक सोलर मॅन्युफॅक्चरिंगला प्रोत्साहन देणे आणि ग्राहकांचे वीज बिल शून्य करणे.

🎯 जागतिक बँकेच्या या अर्थसहाय्याचे महत्त्व (Significance of World Bank Support)

1) स्वच्छ ऊर्जा उद्दिष्टांना बळ - 

• 2035 पर्यंत भारताची 60% वीजनिर्मिती गैर-जीवाश्म इंधनातून (Non-Fossil Electricity) करण्याचे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी गती मिळेल.

• 2070 पर्यंत भारताचे 'नेट झिरो उत्सर्जन' (Net Zero Emissions) साध्य करण्याचे उद्दिष्टाला यामुळे मदत होईल.

2) खाजगी गुंतवणुकीला गती - जागतिक बँकेच्या या निधीमुळे सुमारे 4.2 अब्ज डॉलर्सची खाजगी गुंतवणूक (Private Financing) आकर्षित होण्यास मदत होईल.

3) रोजगार निर्मिती -  सोलर पॅनेल निर्मिती, इन्स्टॉलेशन, देखभाल आणि संलग्न सेवा क्षेत्रात सुमारे 17 लाख नवीन रोजगार निर्माण होण्याचा अंदाज आहे.

4) संस्थात्मक सक्षमीकरण - वीज वितरण कंपन्या (DISCOMs), बँका आणि व्हेंडर्सची क्षमता बांधणी (Capacity Building) सुधारेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• संबंधित योजना → पीएम सूर्य घर : मोफत वीज योजना (2024)

• जागतिक बँकेने मंजूर केलेला निधी → 890 दशलक्ष डॉलर्स 

• योजनेचे मुख्य लक्ष्य → 1 कोटी घरांवर रूफटॉप सोलर बसवणे

• अपेक्षित रोजगार निर्मिती → 17 लाख रोजगार

• भारताची हवामान उद्दिष्टे → 2035 पर्यंत 60% गैर-जीवाश्म ऊर्जा आणि 2070 पर्यंत नेट झिरो उत्सर्जन'