Nayi Chetna 4.0

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच नई चेतना 4.0 राष्ट्रीय अभियानाची सुरुवात करण्यात आली तर हे अभियान खालील पैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. ग्रामीण पायाभूत सुविधा विकास

2. महिलांविरुद्ध हिंसा रोखणे व ग्रामीण महिला सक्षमीकरण

3. युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण

4. कृषी उत्पादन वाढवणे

उत्तर : महिलांविरुद्ध हिंसा रोखणे व ग्रामीण महिला सक्षमीकरण

बातमी काय ?

• केंद्रीय ग्रामविकास आणि कृषी तसेच शेतकरी कल्याण मंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी नई चेतना 4.0 या लिंगभाव समानता आणि महिला सक्षमीकरण यावर आधारित राष्ट्रीय अभियानाची सुरुवात केली.

नई चेतना 4.0 काय आहे ?

• केंद्रीय ग्रामविकास मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील दीनदयाळ अंत्योदय योजना- राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियानाद्वारे आयोजित करण्यात आलेले नई चेतना 4.0 हे एक महिना चालणारे अभियान आहे.

• नई चेतना 4.0 अभियान भारतातील सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये 25 नोव्हेंबर ते 23 डिसेंबर 2025 पर्यंत राबवले जाईल.

नई चेतना 4.0 अभियानाची मुख्य उद्दिष्टे : 

• महिलांविरुद्ध होणारी हिंसा कमी करणे.

• ग्रामीण महिलांची सुरक्षा, समानता आणि आत्मविश्वास वाढवणे.

• महिलांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याला प्रोत्साहन देणे.

• समाज–कुटुंब–शासन यांच्यात लैंगिक संवेदनशीलता वाढवणे.

दीनदयाळ अंत्योदय योजना- राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियान यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• DAY-NRLM चा फूल फॅार्म Deendayal Antyodaya Yojana – National Rural Livelihood Mission

• DAY-NRLM 2011 मध्ये सुरू करण्यात आली आणि नंतर 2015 मध्ये त्याची अंमलबजावणी चौकट आणि पोहोच मजबूत करण्यासाठी पुनर्रचना करण्यात आली. 

• मंत्रालय : DAY-NRLM हे अभियान केंद्रीय ग्रामविकास मंत्रालयाद्वारे (Ministry of Rural Development) राबविले जाते.

• उद्देश : या योजनेचा उद्देश स्वयंसहाय्यता बचत गटा द्वारे (Self-Help Groups) स्वयंरोजगार, कौशल्य विकास आणि शाश्वत उपजीविकेला प्रोत्साहन देऊन ग्रामीण गरिबी कमी करणे आहे.

Dr. Babasaheb Ambedkar's statue unveiled at UNESCO

Subject : GS - जागतिक घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) UNESCO चे मुख्यालय, पॅरिस येथील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुतळ्याचे अनावरण कोणत्या दिवशी करण्यात आले ?

1. 14 एप्रिल 2025

2. 15 ऑगस्ट 2025

3. 26 नोव्हेंबर 2025

4. 6 डिसेंबर 2025

उत्तर : 26 नोव्हेंबर 2025

बातमी काय ?

• 26 नोव्हेंबर 2025 रोजी UNESCO चे मुख्यालय, पॅरिस येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुतळ्याचे अनावरण करण्यात आले.

भारताच्या संविधान, लोकशाही आणि सामाजिक न्यायाच्या जागतिक वारशाची मोठी ओळख.

UNESCO पॅरिस येथे काय झाले ?

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुतळ्याचे अनावरण भारताचे UNESCO येथील राजदूत श्री विशाल शर्मा यांनी केले.

• यावेळी भारतीय प्रवासी, राजनैतिक प्रतिनिधी व UNESCO अधिकारी उपस्थित होते.

• हा कार्यक्रम भारताच्या युनेस्कोच्या कायमस्वरूपी प्रतिनिधीमंडळाद्वारे (Permanent Delegation to UNESCO) आयोजित करण्यात आला.

हे अनावरण महत्त्वाचे का ?

• डॉ. आंबेडकरांची लोकशाही, संविधानवाद आणि सामाजिक न्यायाची विचारधारा जागतिक स्तरावर.

• UNESCO च्या उद्दिष्टांशी—शिक्षण, मानवाधिकार, समानता—पूर्ण साम्य.

• जागतिक स्तरावर सामाजिक समानता आणि मानवाधिकारांचा दृढ पुरस्कार.

• भारताच्या संविधान दिनाशी जोडलेला आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक उपक्रम.

परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• अनावरण तारीख : 26 नोव्हेंबर 2025

• स्थळ : UNESCO Headquarters, पॅरिस

• अनावरण कोणी केले : श्री विशाल शर्मा (भारताचे UNESCO राजदूत)

• उद्देश : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या जागतिक वारशाचा सन्मान

• जुळणारा दिवस : संविधान दिन – 26 नोव्हेंबर 1949

‘Tex-RAMPS’ Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच Tex-RAMPS ही नवीन केंद्रीय योजना मंजूर करण्यात आली तर ती खालील पैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. कृषी पिकांच्या उत्पादनक्षमता वाढवणे

2. वस्त्रोद्योग क्षेत्रातील संशोधन व नवकल्पना बळकटीकरण

3. ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा व्यवस्थापन

4. सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योगांना अनुदान देणे

उत्तर : वस्त्रोद्योग क्षेत्रातील संशोधन व नवकल्पना बळकटीकरण

बातमी काय ?

• भारत सरकारने वस्त्रोद्योग क्षेत्रातील संशोधन, नवकल्पना, डेटा-सिस्टम आणि स्टार्टअप विकास मजबूत करण्यासाठी Tex-RAMPS ही नवीन केंद्रीय योजना मंजूर केली.

Tex-RAMPS योजना म्हणजे काय ?

• Tex-RAMPS चा फूल फॅार्म Textiles Focused Research, Assessment, Monitoring, Planning and Start-up Scheme असा आहे.

• केंद्र सरकारने वस्त्रोद्योग केंद्रित संशोधन, मूल्यांकन, देखरेख, नियोजन आणि स्टार्ट-अप (Tex-RAMPS ) योजनेला मंजुरी दिली आहे.

• टेक्स-रॅम्प्स योजना संशोधन, डेटा आणि नवोन्मेष यांना एकत्र आणते जेणेकरून भारताच्या वस्त्रोद्योग क्षेत्राला सक्षम बनवता येईल आणि शाश्वतता, तंत्रज्ञान आणि स्पर्धात्मकतेमध्ये देशाला जगात आघाडीचे स्थान मिळवून देता येईल.

वेळ आणि निधी : 

• आर्थिक वर्ष 2025-26 ते 2030-31 या कालावधीसाठी एकूण 305 कोटी रुपये खर्चाची ही योजना आहे.

• ही योजना आगामी वित्त आयोगाच्या चक्रासोबतच संपेल.

योजनेचे स्वरूप : 

• Tex-RAMPS योजना केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme) असून त्यासाठी वस्त्रोद्योग मंत्रालयाकडून पूर्णपणे निधी दिला जाईल.

Tex-RAMPS योजनेचे उद्दिष्ट काय ?

• नवकल्पना आणि आधुनिक तंत्रज्ञान वाढवणे.

• वस्त्रोद्योगासाठी मजबूत डेटा सिस्टम तयार करणे.

• राज्ये आणि उद्योगांसाठी क्षमता-विकास (Capacity Building) तयार करणे

• वस्त्रोद्योगासाठी स्टार्टअप आणि उद्योजकतेला प्रोत्साहन देणे.

• रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे

• राज्ये, उद्योग, शैक्षणिक संस्था आणि सरकारी संस्थांमध्ये दृढ सहकार्याला चालना देणे

लेखक, विचारवंत आणि समाजसुधारक महात्मा ज्योतिबा फुले यांना मानवंदना 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास- महाराष्ट्रातील समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ज्योतिबा फुले यांना महात्मा ही पदवी ______ यांनी दिली.

(MPSC -PSI 2013, महाराष्ट्र पोलीस भरती)

1. सरकार 

2. पुणेकर जनता 

3. सातारकर जनता

4. मुंबईचे नागरिक

उत्तर : मुंबईचे नागरिक

• 11 मे 1888 रोजी कोळीवाडा, मुंबई येथील जनतेने रावबहादुर वड्डेदार यांच्या हस्ते महात्मा ही पदवी बहाल करून ज्योतिबा फुले यांच्या कार्याचा गौरव केला.

महात्मा ज्योतीबा फुले यांचा जन्म केव्हा आणि कोठे झाला ? 

• महात्मा ज्योतीबा फुले यांचा जन्म 11 एप्रिल 1827 रोजी सातारा जिल्हातील कटगुण या ठिकाणी झाला. 

• पूर्ण नाव : ज्योतिराव गोविंदराव फुले

• आईचे आणि वडिलांचे नाव : महात्मा फुले यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव फुले होते तर आईचे नाव चिमनाबाई असे होते.

• मूळ आडनाव : महात्मा ज्योतिबांचे आजोबा शेवटच्या पेशव्यांच्या काळात फुलांचा व्यवसाय करीत ; त्यांचे मूळ आडनाव गोऱ्हे

असे होते परंतु व्यवसायावरून त्यांचे फुले हेच आडनाव पडले.

• संत तुकाराम, छत्रपती शिवाजी महाराज, संत कबीर यांच्या विचारांचा महात्मा फुलेंवर मोठा प्रभाव होता.

• राईट्स ऑफ मॅन या थॉमस पेन यांनी लिहिलेल्या पुस्तकाचाही महात्मा फुलेंवर मोठा प्रभाव पडला.

महात्मा ज्योतीबा फुले यांचे कार्य :

• देशात स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ महात्मा फुले यांनी रोवली.

• त्यांनी 3 ऑगस्ट 1848 रोजी पुण्यातील बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा काढली.

• 17 सप्टेंबर 1851 रोजी रास्ता पेठेत मुलींची दुसरी शाळा काढली

• तर 15 मार्च 1852 रोजी वेताळ पेठेत तिसरी शाळा काढली.

• 1863 मध्ये पुण्याच्या स्वतःच्या घरी बालहत्या प्रतिबंध गृहाची स्थापना केली.

• 24 सप्टेंबर 1873 पुणे येथे महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.

• 1865 मध्ये केशवपणाची प्रथा बंद करण्यासाठी नाव्ह्यांचा संप तळेगाव ढमढेरे व ओतूर या गावी केला.

• 1882 मध्ये शिक्षणा संदर्भातील आलेल्या हंटर कमिशन पुढे साक्ष महात्मा ज्योतीबा फुले यांनी दिली.  

• जनतेसाठी शिक्षणाची मागणी केली आणि हंटर कमिशनला प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे करावे ही विनंती केली.

• 11 मे 1888 रोजी कोळीवाडा, मुंबई येथील जनतेने रावबहादुर वड्डेदार यांच्या हस्ते महात्मा ही पदवी बहाल करून त्यांच्या कार्याचा गौरव केला.

• छत्रपती शाहू महाराजांनी महात्मा ज्योतिबा फुलेंना महाराष्ट्राचे मार्टिन ल्युथर असेल संबोधले.

• मृत्यू : 28 नोव्हेंबर 1890 रोजी वयाच्या 63 व्या वर्षी पुणे येथे त्यांचे निधन झाले.

सत्यशोधक समाज बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

सत्यशोधक समाजाची स्थापना कोणी केली ?

स्थापना : 24 सप्टेंबर 1873 पुणे येथे महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.

घोषवाक्य : सर्व साक्षी जगत्पती त्याला नको मध्यस्थी

मूळ उद्दिष्ट : बहुजन समाजास धार्मिक व सामाजिक गुलामगिरीतून मुक्त करणे हे सत्यशोधक समाजाचे मूळ उद्दिष्ट होते.

‣ मानवता, बुद्धीप्रामाण्यवाद आणि व्यक्ती स्वातंत्र्य हे सत्यशोधक समाजाचे मूळ आधार स्तंभ आहेत.

‣ सत्यशोधक समाजाची प्रार्थना रविवारी होत असे.

‣ सत्यशोधक समाजातर्फे अंबालहरी हे वृत्तपत्र चालविली जात असे.

‣ सत्यशोधक समाजाच्या पद्धतीने पहिला विवाह सीताराम अल्हाट आणि राधाबाई निंबकर यांचा झाला.

महात्मा ज्योतीबा फुले यांनी लिहिलेले महत्वाचे साहित्य :

• तृतीय रत्न 
• ब्राह्मणांचे कसब
• शिवाजी महाराजांचा पोवाडा
• गुलामगिरी
• शेतकऱ्याचे असुड 
• सार्वजनिक सत्यधर्म 
• अस्पृश्याची कैफियत इत्यादी.

महात्मा ज्योतीबा फुले यांवर सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) महाराष्ट्राचे मार्टिन ल्युथर म्हणून कोणास ओळखले जाते ? 

( MPSC ASO -2014 )

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर 

2. छत्रपती शाहू महाराज 

3. महात्मा ज्योतिबा फुले

4. वी.रा. शिंदे 

उत्तर : महात्मा ज्योतिबा फुले

• छत्रपती शाहू महाराजांनी महात्मा ज्योतिबा फुलेंना महाराष्ट्राचे मार्टिन ल्युथर असेल संबोधले.

प्रश्न) महात्मा ज्योतिबा फुले यांचा जन्म कधी झाला ?

( सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती 2023, 2021, 2017.....)

1. 14 एप्रिल 1827

2. 14 एप्रिल 1828

3. 11 एप्रिल 1827

4. 18 एप्रिल 1827

उत्तर : 11 एप्रिल 1827

प्रश्न ) खालीलपैकी कोणत्या पहिल्या समाजसुधारकांनी मुलींच्या शिक्षणास उत्तेजन आणि प्रसारात सुरुवात केली ?

(MPSC - PSI 2016)

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर 

2. महात्मा ज्योतिबा फुले

3. श्रीमंत जयसिंगराव 

4. गोदूताई कर्वे

उत्तर : महात्मा ज्योतिबा फुले

प्रश्न ) सत्यशोधक समाजाची स्थापना कोणी केली ?

( सरळसेवा, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD , MPSC, UPSC ) 

1. आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर

2. गोपाळ गणेश आगरकर 

3. महात्मा ज्योतिबा फुले

4. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर

उत्तर : महात्मा ज्योतिबा फुले

प्रश्न ) सन 1848 मध्ये महात्मा फुले यांनी----- येथे मुलींची पहिली शाळा काढली.

(MPSC गट क , महाराष्ट्र पोलीस भरती नांदेड 2023 )

1. जेजुरी गड

2. शनिवार वाडा 

3. भिडे वाडा

4. रायगड किल्ला

उत्तर : भिडे वाडा

• 3 ऑगस्ट 1848 रोजी पुण्यातील बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात महात्मा फुले यांनी मुलींची पहिली शाळा काढली.

PRSI Announces 3 National Awards to M.S.E.T.C.L.

Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पब्लिक रिलेशन्स सोसायटी ऑफ इंडियाकडू महापारेषणला मिळालेल्या विशेष पुरस्काराचे नाव काय ?

1. सर्वोत्तम तांत्रिक सुधारणा

2. भारतरत्न अटल बिहारी वाजपेयी राष्ट्रीय जागृती अभियान

3. ऊर्जा नवकल्पना पुरस्कार

4. CSR उत्कृष्टता पुरस्कार

उत्तर : भारतरत्न अटल बिहारी वाजपेयी राष्ट्रीय जागृती अभियान

बातमी काय ?

• महापारेषणच्या जनसंपर्क विभागाला पब्लिक रिलेशन्स सोसायटी ऑफ इंडियाच्या वतीने राष्ट्रीय स्तरावरील तीन पारितोषिके जाहीर झाली.

महापारेषणला कोणते पुरस्कार मिळाले ?

1. भारतरत्न अटलबिहारी वाजपेयी राष्ट्रीय जागृती अभियान - हा विशेष पुरस्कार 

2. सर्वोत्कृष्ट सोशल मीडिया अँड पीआर

3. सर्वोत्कृष्ट ॲडफिल्म (इंग्रजी) पुरस्कार

पब्लिक रिलेशन्स सोसायटी ऑफ इंडियाकडून महापारेषणला पुरस्कार का मिळाले ?

• डिजिटल जनसंपर्कातील नवकल्पना जसे की QR कोड, ई-न्यूजलेटर, WhatsApp बुलेटिन इत्यादी.

• ड्रोनद्वारे दुर्गम भागात वीजपुरवठा दाखवणारी ॲडफिल्म राष्ट्रीय स्तरावर निवडली गेली.

• महापारेषणचे व्हॉटसअप बुलेटिन, ऑडिओ-व्हिज्युअल्स बुलेटिन, व्हॉटसअप चॅनेल, समाजमाध्यमांचा सकारात्मक पद्धतीने जनसंपर्कासाठी वापर करत केंद्र व राज्य शासनाच्या विविध योजना सर्वसामान्यापर्यंत पोहचवल्या.

ॲडफिल्म (इंग्रजी) खास का ठरली ?

• उच्चदाब वीजवाहिनीची सुरक्षा, वीजपुरवठ्यातील आव्हाने आणि ड्रोनद्वारे केलेली कामगिरी अॅनिमेशनसह दाखवली.

• या फिल्मची दखल राष्ट्रीय पातळीवर घेण्यात आली आहे.

महापारेषणचे पुरस्कार : 

• महापारेषणला जनसंपर्क क्षेत्रातील 14 राष्ट्रीय आणि 1 आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्त.

• महापारेषण ही महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पुरस्कारप्राप्त शासकीय कंपनी आहे.

महापारेषण म्हणजे काय ?

• महापारेषणचे पूर्ण नाव महाराष्ट्र राज्य विद्युत पारेषण कंपनी मर्यादित' (Maharashtra State Electricity Transmission Company Limited) असे आहे.

• संक्षिप्त नांव : Mahatransco किंवा M.S.E.T.C.L.

• मालकी : महापारेषण ही संपूर्णपणे महाराष्ट्र शासनाच्या मालकीची, सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनी आहे.

• स्थापना : पूर्वीच्या ‘महाराष्ट्र राज्य विद्युत मंडळ’ या संस्थेची पुनर्रचना करण्यात आल्यानंतर जून 2005 मध्ये ‘महापारेषण’ कंपनी अस्तित्वात आली.

महापारेषण कंपनी काय काम करते ?

• उद्देश : राज्यभर सुरळीत आणि अखंड वीजपुरवठा सुनिश्चित करणे. 

• विजेच्या निर्मिती स्थानापासून ते वितरण केंद्रापर्यंत वीज पोहोचविण्याची म्हणजेच विजेचे पारेषण करण्याची जबाबदारी महापारेषण कंपनीवर आहे. 

• विजेचे पारेषण हे सुरक्षितपणे, तसेच विजेची कमीत-कमी हानी होईल आणि तिचा भार समतोल राहील, अशा पध्दतीने करण्यासाठी विविध उपाययोजना करण्याचे कार्य ‘महापारेषण’ कंपनी करीत आहे.

ITBP plans to establish 10 All-Women Border Outposts

भारत–चीन LAC वर ITBP ची 10 ऑल-वुमन बॉर्डर पोस्ट

Subject : GS - संरक्षण, सरकारी योजना- उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ITBP च्या ऑल-वुमन बॉर्डर आउटपोस्टची सुरुवात सर्वप्रथम कुठून होणार आहे ?

1. अरुणाचल प्रदेश आणि सिक्कीम

2. आसाम आणि शिमला

3. लडाख आणि हिमाचल प्रदेश

4. राजस्थान आणि पंजाब

उत्तर : लडाख आणि हिमाचल प्रदेश

बातमी काय ?

• ITBP, भारत–चीन वास्तविक नियंत्रण रेषे वर 10 ऑल-वुमन बॉर्डर आउटपोस्ट (BOPs) स्थापन करत आहे. 

ITBP ऑल-वुमन पोस्ट बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• भारत-चीन सीमेवर इंडो-तिबेटीयन बॉर्डर पोलीस (ITBP) लवकरच 10 पूर्णपणे महिलांच्या सीमा चौक्या (All-Women Border Posts - BOPs) उभारणार आहे, ज्यामुळे वास्तविक नियंत्रण रेषा (Line of Actual Control -LAC) वरील सुरक्षा अधिक मजबूत होईल.

• पहिल्या पोस्ट लडाखच्या लुकुंग आणि हिमाचलच्या थांगी येथे सुरू होणार आहेत.

• उद्देश : भारत-चीन सीमेवरील सुरक्षा वाढवणे आणि महिलांना सीमा संरक्षणात अधिक संधी देणे.

• ठिकाणे : सुरुवातीला लडाख (लुकुंग) आणि हिमाचल प्रदेश (थांगी) येथे या चौक्या सुरू होतील.

• उंची : या चौक्या समुद्रसपाटीपासून 9,000 ते 14,000 फूट उंचीवर असतील.

• योजना : 'फॉरवर्डायझेशन' धोरणांतर्गत, ITBP ने आपल्या चौक्यांची संख्या वाढवली आहे आणि भविष्यात अशा आणखी 41 चौक्या उभारण्याची योजना आहे.

या उपक्रमाचे महत्त्व काय ?

• महिला सशक्तिकरण : कठीण सीमाक्षेत्रात महिलांची सक्रिय भूमिका, भारतात प्रथमच इतक्या उंचीवर पूर्ण महिला पोस्ट असतील.

• सीमा सुरक्षा मजबूत : चीन सीमेजवळ अधिक नजर आणि सततची उपस्थिती.

इंडो-तिबेट सीमा पोलीस दलाची (ITBP) स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

‣ भारत-चीन युद्धानंतर 24 ऑक्टोबर 1962 रोजी भारत-तिबेटी सीमेवरील सीमा गुप्तचर आणि सुरक्षा मजबूत करण्यासाठी इंडो-तिबेट सीमा पोलीस दलाची स्थापना करण्यात आली.

‣ बर्फाळ हिमालयीन सीमेवरील सेवेमुळे ITBP ला 'हिमवीर' म्हणूनही ओळखले जाते.

• मंत्रालय : ITBP गृह मंत्रालया (Ministry of Home Affairs) अंतर्गत काम करते. 

• बोधवाक्य (Motto) : "शौर्य- दृढता-कर्म-निष्ठा" (Shaurya – Dridhata – Karma Nishtha)

ताडोबा-अंधारी प्रकल्पात 800 एकर रिवाइल्डिंग उपक्रम

800 Acres of Reforestation Initiative in Tadoba-Andhari Project

Subject : GS - पर्यावरण, सरकारी योजना- उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पातील 800 एकरच्या रिवाइल्डिंग प्रकल्पासाठी कोणती खाजगी कंपनी सहकार्य करत आहे ?

1. टाटा

2. झिरोधा

3. रिलायन्स

4. इन्फोसिस

उत्तर : झिरोधा (Zerodha) 

बातमी काय ?

• ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प परिसरातील 800 एकर क्षेत्रात पर्यावरणीय पुनरुज्जीवन (Rewilding) करण्याचा महत्वाकांक्षी उपक्रम महाराष्ट्र सरकारने सुरू केला. 

ताडोबा-अंधारी रिवाइल्डिंग प्रकल्पा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• ताडोबा-अंधारी रिवाइल्डिंग प्रकल्प हा महाराष्ट्रातील पहिला अधिकृत रिवाइल्डिंग प्रकल्प असून, यासाठी झिरोधा कंपनी आणि रेन मॅटर फाउंडेशन 100कोटींच्या निधीतून सहकार्य करणार आहेत.

• यातून ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प परिसरातील 800 एकर क्षेत्रात पर्यावरणीय पुनरुज्जीवन करण्यात येईल.

ताडोबा-अंधारी रिवाइल्डिंग प्रकल्पाचा उद्देश काय ? 

• मोनोकल्चर वृक्षलागवड थांबवून नैसर्गिक जैवविविधता पुनर्संचयित करणे.

• निसर्गातील पर्यावरणीय समतोल परत आणणे.

🌳 रिवाइल्डिंग म्हणजे काय ?

• रिवाईल्डिंग म्हणजे जंगल, गवताळ प्रदेश किंवा जलक्षेत्रात मानवी हस्तक्षेप कमीत कमी ठेवून तेथील नैसर्गिक भूभाग, वन्यजीव आणि जैवविविधतेचे पर्यावरणीय पुनरुज्जीवन करणे होय. 

• नैसर्गिक भूभाग, जैवविविधता आणि वन्यजीवांचे संरक्षण व वाढ हे याचे मुख्य उद्दिष्ट असते.

💰 झिरोधाचा ‘रिवाइल्डिंग फंड’ : 

• झिरोधा कंपनी आपला 10% नफा सामाजिक व पर्यावरणीय कामांसाठी वापरते.

• संस्थेच्या 15 व्या वर्धापन दिनानिमित्त 100 कोटींचा ‘झिरोधा रीवाइल्डिंग फंड’ (Zerodha Rewilding Fund) जाहीर केला आहे.

• या उपक्रमांतर्गत देशातील पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाच्या परिसरातील निसर्गाचे पुनरुज्जीवन करण्यात येणार आहे. 

• रेनमॅटर फाउंडेशनमार्फत हवामान बदल व पर्यावरणीय ऱ्हास या समस्यांवर कामे करण्यात येतात.

🐅 ताडोबा-अंधारी रिवाइल्डिंग प्रकल्पाचे पर्यावरणीय महत्त्व :

• विदर्भातील जंगल संपदा वाढण्यास मदत.

• जैवविविधता पुनर्संचयित करण्यासाठी मोठी पायरी.

• वन्यजीवांसाठी उत्तम नैसर्गिक अधिवास निर्माण होणार.

• हवामान बदल आणि पर्यावरणीय ऱ्हास रोखण्यासाठी प्रभावी उपक्रम.

🤝 सरकार–कॉर्पोरेट सहकार्याचे महत्त्व :

• पर्यावरण संरक्षणात कॉर्पोरेट कंपन्यांचा सहभाग वाढल्यास मोठे प्रकल्प शक्य होतात.

• झिरोधाचा सहभाग महाराष्ट्र तसेच देशातील इतर कंपन्यांसाठी आदर्श मॉडेल ठरू शकतो.

• मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी हा उपक्रम विदर्भाच्या विकासासाठी महत्त्वाचा व उत्साहवर्धक असल्याचे सांगितले.

सूक्ष्मजीव काढणार पाण्यातील शिसे 

Eco-Friendly Solution for Lead Removal

Subject : GS - पर्यावरण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) IIT गुवाहाटीने पाण्यातील शिसे (Lead) काढण्यासाठी कोणता सूक्ष्मजीव वापरला ?

1. बुरशी

2. अमिबा

3. सायनोबॅक्टेरिया

4. शैवाल

उत्तर : सायनोबॅक्टेरिया (Cyanobacteria)

बातमी काय ?

• IIT गुवाहाटीने सायनोबॅक्टेरिया (Cyanobacteria) नावाच्या लहान सूक्ष्मजीवांचा वापर करून पाण्यातील धोकादायक शिसे (Lead) काढण्याची एक किफायतशीर आणि पर्यावरणपूरक पद्धत विकसित केली आहे.

🧪 शोधात काय वापरले ?

• सायनोबॅक्टेरिया हे लहान निळे-हिरवे सूक्ष्मजीव आहेत.

• ते पाण्यातील शिसे (Lead) स्वतःकडे खेचून घेतात.

💧 ही पद्धत कशी काम करते ?

• सायनोबॅक्टेरिया एक चिकट पदार्थ तयार करतात ज्याला EPS म्हणतात.

• हा Exopolysaccharides (EPS) पाण्यातील Lead ला चिकटून ते त्याला वेगळे करतो.

• प्रयोगांमध्ये 92% पेक्षा जास्त शिसे (Lead) हटवणे शक्य झाले.

🌱 ही पद्धत का महत्त्वाची आहे?

• अतिशय कमी खर्चात ही प्रक्रिया करता येते.

• यात कोणतेही धोकादायक रसायने लागत नाहीत.

• ही पद्धत पूर्णपणे पर्यावरणपूरक आहे.

• भविष्यात ग्रामीण भागात आणि औद्योगिक प्रदूषणग्रस्त भागांत मोठ्या प्रमाणात उपयोग होऊ शकतो.