Freedom Fighter Mangal Pandey : Revolt of 1857

📚 Subject : GS - इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास - 1857 चा उठाव, क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 1857 च्या स्वातंत्र्यलढ्याची पहिली ठिणगी टाकणारे क्रांतिकारक 'मंगल पांडे' यांच्या संदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान सत्य (योग्य) आहे ?

1. मंगल पांडे हे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या 34 व्या बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्रीचे शिपाई होते

2. त्यांनी 10 मे 1857 रोजी मेरठ येथील लष्करी छावणीत इंग्रज अधिकाऱ्यांवर गोळी झाडली

3. मंगल पांडे यांनी झाशी येथे राणी लक्ष्मीबाई यांच्या सैन्याचे प्रत्यक्ष सेनापती म्हणून काम केले

4. त्यांना 15 ऑगस्ट 1857 रोजी दिल्लीच्या लाल किल्ल्यासमोर फाशी देण्यात आली

उत्तर : मंगल पांडे हे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या 34 व्या बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्रीचे शिपाई होते

📰 बातमी काय ?

• 1857 च्या स्वातंत्र्यलढ्याची ठिणगी टाकणारे महान क्रांतिकारक मंगल पांडे यांच्या जयंतीनिमित्त (19 जुलै) त्यांना आदरांजली वाहून त्यांच्या अतुलनीय बलिदानाचे स्मरण.

• या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर 1857 चा उठाव, त्याची तत्कालीन कारणे, प्रमुख नेतृत्व, उठावाची व्याप्ती आणि ब्रिटिश राजवटीत झालेले प्रशासकीय बदल स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे ठरतात.

🌱 मंगल पांडे जन्म आणि पार्श्वभूमी :

• मंगल पांडे यांचा जन्म 19 जुलै 1827 रोजी तत्कालीन उत्तर प्रदेशातील बलिया जिल्ह्यातील नगवा (Nagwa) या गावी झाला.

• वयाच्या 22 व्या वर्षी ते ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्यात दाखल झाले. 

• ते बंगाल प्रांतातील 34 वी बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्री (34th Bengal Native Infantry) च्या रेजिमेंटमध्ये शिपाई म्हणून कार्यरत होते.

💥 1857 च्या उठावाचे तत्कालीन कारण : 'एनफिल्ड रायफल' (Enfield Rifle Cartridge) :

• ब्रिटिशांनी सैन्यात नवीन एनफिल्ड रायफल (Pattern 1853 Enfield rifle) आणली होती.

• या बंदुकीच्या काडतुसाचे (Cartridge) वरील आवरण तोंडाने तोडून काढावे लागत असे. त्या आवरणाला गायीची आणि डुकराची चरबी लावलेली असल्याची बातमी सैनिकांमध्ये पसरली.

• गाय हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र मानली जाते, तर इस्लाममध्ये डुकराचे मांस निषिद्ध मानले जाते. 

• त्यामुळे धार्मिक भावना दुखावल्याने शिपायांमध्ये प्रचंड असंतोष निर्माण झाला.

⚔️ बराकपूर येथील पहिली ठिणगी (29 मार्च 1857) :

• मंगल पांडे यांनी हे चरबीयुक्त काडतूस वापरण्यास स्पष्ट नकार दिला.

• 29 मार्च 1857 रोजी पश्चिम बंगालमधील बराकपूर (Barrackpore) छावणीच्या परेड मैदानावर मंगल पांडे यांनी आपल्या सार्जंट मेजर ह्यूसन (Sergeant Major James Hewson) आणि लेफ्टनंट बॉग (Lieutenant Baugh) यांच्यावर गोळी झाडून विद्रोहाचा पहिला शंखनाद केला.

• मंगल पांडे यांच्यावर लष्करी न्यायालयात (Court-martial) खटला चालवून त्यांना 8 एप्रिल 1857 रोजी बराकपूर येथे फाशी देण्यात आली.

 • त्यानंतर त्यांची 34 वी रेजिमेंट बरखास्त करण्यात आली.

🔥 मेरठचा उठाव (10 मे 1857) :

• मंगल पांडे यांच्या बलिदानानंतर खऱ्या अर्थाने उठावाचा व्यापक भडका 10 मे 1857 रोजी मेरठ (Meerut) छावणीत उडाला. तेथील शिपायांनी बंड पुकारून दिल्लीकडे कूच केली.

• सैनिकांनी मुघल बादशहा बहादूर शाह जफर (दुसरे) यांना 'शहेनशहा-ए-हिंदुस्थान' म्हणून उठावाचे नाममात्र (Symbolic) नेतृत्व स्वीकारण्यास निवडले.

• मात्र, सप्टेंबर 1857 पर्यंत ब्रिटिश सैन्याने दिल्लीचा लाल किल्ला पुन्हा ताब्यात घेतला. 

• बहादूर शाह जफर यांना रंगून (म्यानमार) येथे हद्दपार करण्यात आले, जिथे 1862 मध्ये त्यांचा मृत्यू झाला.

👑 ब्रिटिश प्रशासनातील ऐतिहासिक बदल (Government of India Act, 1858) :

• 1857 च्या उठावामुळे ईस्ट इंडिया कंपनीची भारतातील व्यापारी व राजकीय सत्ता कायमस्वरूपी संपुष्टात आली.

• राणीचा जाहीरनामा (1 नोव्हेंबर 1858) : अलाहाबाद दरबारात लॉर्ड कॅनिंगने राणी व्हिक्टोरियाचा जाहीरनामा वाचून दाखवला.

• भारत सरकार कायदा, 1858 (Government of India Act, 1858) :

• भारताचा थेट कारभार ब्रिटिश संसदेकडे (British Crown) हस्तांतरित करण्यात आला.

• 'गव्हर्नर-जनरल ऑफ इंडिया' हे पद बदलून 'व्हाइसरॉय' (Viceroy) करण्यात आले.

• लॉर्ड कॅनिंग (Lord Canning) हे भारताचे पहिले व्हाइसरॉय बनले.

• कंपनीचे 'बोर्ड ऑफ कंट्रोल' आणि 'कोर्ट ऑफ डायरेक्टर्स' बरखास्त करून लंडनमध्ये भारत मंत्री (Secretary of State for India) आणि 15 सदस्यीय कौन्सिलची स्थापना करण्यात आली.

🏛️ 1857 च्या उठावातील इतर प्रमुख केंद्रे आणि नेते (Key Leaders of 1857)

1) कानपूर (Kanpur) :

• दुसरे बाजीराव पेशव्यांचे दत्तक पुत्र नानासाहेब पेशवे यांनी तात्या टोपे व अजीमुल्ला खान यांच्या मदतीने कानपूरचे नेतृत्व केले.

• नानासाहेब 1859 मध्ये नेपाळमध्ये निघून गेले. 

• ब्रिटिश सेनानी सर कॉलिन कॅम्पबेलने कानपूर पुन्हा ताब्यात घेतले.

2) झाशी (Jhansi) :

• लॉर्ड डलहौसीच्या 'खालसा धोरणांतर्गत' (Doctrine of Lapse) दत्तक वारसा हक्क नाकारल्यामुळे राणी लक्ष्मीबाई यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध अभूतपूर्व लढा दिला. 

• त्यांनी ब्रिटिश सेनानी जनरल ह्यू रोझ (General Hugh Rose) च्या सैन्याशी निकराची झुंज दिली.

3) लखनौ (Lucknow) :

• नवाब वाजिद अली शाह यांच्या पत्नी बेगम हजरत महल यांनी लखनौच्या उठावाचे नेतृत्व केले.

• गैरकारभाराच्या आरोपावरून अवध खालसा झाल्यामुळे त्यांनी बंड पुकारले आणि आपला अल्पवयीन मुलगा बिरजिस कादर याला नवाब घोषित केले.

• उठावाचा बिमोड करणारे इंग्रज : कॉलिन कॅम्पबेल, हॅवलॉक, ॲाट्रम

4) बिहार / जगदीशपूर (Bihar) :

• जगदीशपूर (भोजपूर) येथील सुमारे 80 वर्षांचे जमीनदार वीर कुंवर सिंह यांनी गनिमी काव्याने ब्रिटिशांचा पराभव केला आणि जगदीशपूर पुन्हा जिंकून घेतले. परंतु पुढील लढाईत त्यांचा मृत्यू झाला.

• उठावाचा बिमोड करणारे इंग्रज : विल्यम टेलर , विन्सेंट आयर

5) अलाहाबाद (Allahabad) :

• मौलवी लियाकत अली यांनी खुसरो बाग येथून उठावाचे नियंत्रण केले. 

• उठावाचा बिमोड करणारे इंग्रज : जनरल नील

6) बरेली (Bareilly) :

• रोहिलखंड परिसरातील बरेली येथे वयाच्या 82 व्या वर्षी खान बहादूर खान यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला.

•  सर कॉलिन कॅम्पबेलने हा लढा दडपला.

🔥1857 चा उठाव आणि महाराष्ट्र (MPSC Quick Revision)

1) सातारा :

• प्रमुख व्यक्ती : रंगो बापूजी गुप्ते (मुख्य सूत्रधार), नरसिंगराव, बापू बळवंत

• वैशिष्ट्ये : छत्रपती प्रतापसिंह यांच्या न्याय्य हक्कासाठी रंगो बापूजी लंडनला गेले; परत आल्यावर रामोशी, मांग व कोळी बांधवांना एकत्र करून साताऱ्यात कट रचला. फितुरीमुळे साथीदारांना फाशी झाली व रंगो बापूजी भूमिगत झाले.

2) कोल्हापूर :

• प्रमुख व्यक्ती : चिमासाहेब , तात्या मोहिते, रामजी शिरसाठ, अण्णाजी फडणवीस

• वैशिष्ट्ये : 27 व्या नेटिव्ह इन्फंट्रीने 31 जुलै 1857 रोजी प्रत्यक्ष बंड पुकारले. 

• रामजी शिरसाठ व सैनिकांनी सरकारी खजिना लुटला, तर तात्या मोहिते यांनी सैन्याला मार्गदर्शन केले. 

• कर्नल ले ग्रँड जेकबने उठाव दडपून चिमासाहेबांना कराचीला हद्दपार केले.

4) खानदेश (सातपुडा परिसर) :

• प्रमुख व्यक्ती : कजारसिंग (काजीसिंग / खर्जा सिंग) नाईक, भीमा नाईक, मावजी नाईक, भागीरथी नाईक, दौलत सिंग

• वैशिष्ट्ये - भिल्ल बांधवांनी सरकारी खजिना लुटून ब्रिटिशांना जेरीस आणले.

• 11 एप्रिल 1858 रोजी अंबापाणी येथे भिल्ल व इंग्रज सैन्यात ऐतिहासिक लढाई झाली, ज्यात महिलांनीही मोठा लढा दिला.

5) पेठ आणि सुरगाणा (नाशिक) :

• प्रमुख व्यक्ती : राजे भगवंतराव निळकंठराव

• वैशिष्ट्ये : हरसूलची बाजारपेठ लुटून पेठचा किल्ला ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न झाला. 

• कॅप्टन ग्लासपूलने उठाव मोडून काढला आणि राजे भगवंतरावांना फाशी दिली.

6) नागपूर (विदर्भ) :

• प्रमुख व्यक्ती : नवाब कादर खान, सय्यद मीर

• फितुरीमुळे बंडाचा पूर्वनियोजित कट उघडकीस आला आणि या क्रांतिकारकांना सीताबर्डी किल्ल्यावरच फाशी देण्यात आली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : क्रांतिकारक मंगल पांडे : 1857 चा उठाव

• मंगल पांडे यांचा जन्म → 19 जुलै 1827 (बलिया, उत्तर प्रदेश)

• रेजिमेंट → 34th Bengal Native Infantry (बराकपूर छावणी)

• विद्रोहाची तारीख → 29 मार्च 1857 (सार्जंट मेजर ह्यूसनवर गोळी झाडली)

• फाशीची तारीख → 8 एप्रिल 1857 (बराकपूर)

• उठावाची अधिकृत व्यापक सुरुवात → 10 मे 1857 (मेरठ छावणीतून)

• उठावाचे सांकेतिक नेतृत्व → मुघल बादशहा बहादूर शाह जफर (दुसरे)

• 1857 च्या वेळचा भारताचा गव्हर्नर जनरल → लॉर्ड कॅनिंग (Lord Canning)

• भारताचा पहिला व्हाइसरॉय → लॉर्ड कॅनिंग (1858 च्या कायद्यान्वये)

• 'भारताचे पहिले स्वातंत्र्यसमर' संबोधणारे नेते → स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर

China's First Reusable Rocket Landing

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - अंतराळ संशोधन 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतेच समुद्रात सुरक्षित व्हर्टिकल लँडिंग करून 'लाँग मार्च 10B' (Long March 10B) या पहिल्या पुनर्वापरयोग्य रॉकेटची यशस्वी चाचणी घेणारा चीन हा जगातील कितवा देश ठरला आहे ? 

1. पहिला

2. दुसरा

3. तिसरा

4. चौथा

उत्तर : दुसरा

📰 बातमी काय ?

• चीनने 'वेनचांग कमर्शियल स्पेस लाँच साईट' येथून आपल्या पहिल्या पुनर्वापरयोग्य रॉकेटचे यशस्वी प्रक्षेपण करून रॉकेटचे समुद्रातील जहाजावर अचूक आणि नियंत्रित लँडिंग (Sea-based Recovery) साध्य केले आहे.

• या ऐतिहासिक कामगिरीसह चीन हा अमेरिकेनंतर पृथ्वीच्या कक्षेत गेलेल्या रॉकेटचे सुरक्षित व्हर्टिकल लँडिंग (Propulsive Descent) करून ते परत मिळवणारा जगातील दुसरा देश ठरला आहे.

🧐 'लाँग मार्च 10B' (CZ-10B) रॉकेटविषयी परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

🏢 निर्माता संस्था -

• हे रॉकेट 'चायना ॲकॅडमी ऑफ लाँच व्हेईकल टेक्नॉलॉजी' (CALT - China Academy of Launch Vehicle Technology) द्वारे विकसित करण्यात आले आहे.

🏗️ रॉकेटचे स्वरूप व रचना - 

• हे दोन टप्प्यांचे (Two-stage), मध्यम क्षमतेचे आणि अंशतः पुनर्वापरयोग्य (Partially Reusable) रॉकेट आहे.

• हे रॉकेट चीनच्या प्रस्तावित मानवी चंद्र मोहिमेसाठी (Crewed Lunar Missions) तयार होत असलेल्या 'लाँग मार्च 10A' (Long March 10A) चे व्यावसायिक रूप (Commercial Derivative) आहे.

📐 वजन, आकार व पेलोड क्षमता :

• उंची : 63 मीटर.

• प्रक्षेपणाच्या वेळचे वजन (Liftoff Weight) : सुमारे 7,60,000 किलोग्रॅम.

• पेलोड वहन क्षमता : पुनर्वापर पद्धतीमध्ये (Reusable Mode) हे रॉकेट पृथ्वीच्या निम्न कक्षेत (LEO - Low Earth Orbit) 16,000 किलोग्रॅम पर्यंत वजन वाहून नेण्यास सक्षम आहे.

🔥 इंधन प्रणाली (Propulsion System) :

• पहिला टप्पा (Booster) - यामध्ये 7 लिक्विड ऑक्सिजन-केरोसिन (Liquid Oxygen–Kerosene) इंजिनांचा वापर करण्यात आला आहे.

• दुसरा टप्पा (Upper Stage) - यामध्ये लिक्विड ऑक्सिजन-मिथेन (Liquid Oxygen–Methane) इंजिन कार्यरत आहे.

🎯 या यशाचे जागतिक आणि भू-राजकीय महत्त्व (Why It Matters?)

🚀 जागतिक अंतराळ स्पर्धेत स्थान -

• आतापर्यंत केवळ अमेरिकेतील खाजगी कंपन्यांकडेच (उदा. एलॉन मस्क यांची SpaceX आणि जेफ बेझोस यांची Blue Origin) कक्षीय पुनर्वापरयोग्य रॉकेटचे तंत्रज्ञान उपलब्ध होते. आता चीनने या एलिट क्लबमध्ये अधिकृत प्रवेश केला आहे.

💰 प्रक्षेपणाचा खर्च मोठ्या प्रमाणावर कमी - रॉकेटचा पहिला टप्पा पुन्हा वापरता येत असल्याने उपग्रह प्रक्षेपणाचा खर्च कमी होईल.

🌐 ब्रॉडबँड सॅटेलाइट नेटवर्कची स्पर्धा -

• यामुळे चीनला हजारो उपग्रहांचे स्वतःचे जाळे (Mega Constellations) अवकाशात जलद गतीने स्थापित करता येईल आणि पश्चिमेकडील स्टारलिंक (Starlink) सारख्या ब्रॉडबँड नेटवर्कशी जागतिक स्पर्धा करणे शक्य होईल.

🚀 पुनर्वापरयोग्य रॉकेट संकल्पना व कार्यपद्धती :

Reusable Launch Vehicles (RLV)

• पारंपारिक रॉकेट्स उपग्रह सोडल्यानंतर समुद्रात पडून नष्ट होतात. 

• RLV तंत्रज्ञानामध्ये रॉकेटचे इंजिन उलट्या दिशेने फायर (Retro-propulsion) करून नियंत्रित पद्धतीने जमिनीवर किंवा समुद्रातील फ्लोटिंग प्लॅटफॉर्मवर (Barge) सरळ उभे (Vertical Landing) उतरवले जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Long March 10B Reusable Rocket

• रॉकेटचे नाव → लाँग मार्च 10B (Long March 10B / CZ-10B)

• देश → चीन

• निर्माता संस्था → चायना ॲकॅडमी ऑफ लाँच व्हेईकल टेक्नॉलॉजी (CALT)

• जागतिक स्थान → अमेरिकेनंतर पुनर्वापरयोग्य रॉकेट लँड करणारा 2 रा देश

Direct Seeded Rice - DSR Method

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - कृषी अर्थव्यवस्था, भूगोल - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भातशेतीतील आधुनिक 'डायरेक्ट सीडेड राईस' (DSR / तर-वत्तर तंत्रज्ञान) या लागवड पद्धतीसंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे (अयोग्य) आहे ?

1. या पद्धतीमध्ये रोपवाटिकेत (Nursery) रोपे तयार न करता थेट मुख्य शेतात बियाणे पेरले जाते

2. पारंपरिक चिखलणी पद्धतीच्या तुलनेत या पद्धतीमध्ये पाण्याचा वापर सुमारे 15% ते 20% ने कमी होतो

3. पारंपरिक पद्धतीपेक्षा हे पीक 7 ते 10 दिवस लवकर काढणीस तयार होते

4. या पद्धतीमध्ये साचलेल्या पाण्यामुळे शेतात तणांचा (Weeds) प्रादुर्भाव अजिबात होत नाही

उत्तर : या पद्धतीमध्ये साचलेल्या पाण्यामुळे शेतात तणांचा (Weeds) प्रादुर्भाव अजिबात होत नाही

📰 बातमी काय ?

• पॅसिफिक महासागरातील 'एल निनो'च्या (El Niño) प्रभावामुळे मान्सूनच्या पर्जन्यमानात निर्माण झालेल्या अनिश्चिततेच्या पार्श्वभूमीवर छत्तीसगड शासनाने भात उत्पादक शेतकऱ्यांना पारपारिक पुनर्लागवड (Transplanting) पद्धतीऐवजी 'डायरेक्ट सीडेड राईस' (DSR - Direct Seeded Rice) पद्धतीला प्राधान्य देण्याचा अधिकृत सल्ला जारी केला आहे.

• ही पद्धत दुष्काळसदृश परिस्थितीत पाण्याची प्रचंड बचत करणारी, मजुरीचा खर्च कमी करणारी आणि वेगाने उत्पादन देणारी शाश्वत भात लागवड पद्धती मानली जाते.

🧐 'डायरेक्ट सीडेड राईस' (DSR) म्हणजे काय ? (DSR Technique)

🌱 संकल्पना :

• DSR म्हणजेच 'भाताची थेट बियाणे पेरणी पद्धत'; ज्यामध्ये नर्सरीमध्ये रोपे तयार न करता आणि शेतात चिखलणी (Puddling) न करता थेट मुख्य शेतात भाताचे बियाणे पेरले जाते.

• पंजाब व उत्तर भारतात या पद्धतीला 'तर-वत्तर' तंत्रज्ञान (Tar-Wattar Technique) म्हणूनही ओळखले जाते.

⚙️ पेरणीचे प्रकार :

• ओली पेरणी (Wet Seeding) : अंकुरित बियाणे ड्रम सीडरच्या (Drum Seeder) साहाय्याने किंवा हाताने ओलसर जमिनीत विस्कटून पेरले जाते.

• सुकी पेरणी (Dry Seeding) : नांगरलेल्या आणि लेझर लेव्हलरने सपाट केलेल्या सुक्या जमिनीत 'सीड-कम-फर्टिलायझर ड्रिल' (Tractor-mounted Seed Drill) यंत्राच्या साहाय्याने कोरडी पेरणी केली जाते.

🔄 पारंपरिक चिखलणी (Transplantation) vs DSR पद्धतीमधील फरक : 

1) पारंपरिक पद्धत (Traditional Puddling) :

• प्रथम रोपवाटिकेत (Nursery) 25 ते 35 दिवस रोपे वाढवली जातात. त्यानंतर शेतात पाणी साचवून चिखलणी करून ही रोपे हाताने लावली जातात.

• यामध्ये संपूर्ण हंगामात तब्बल 25 ते 27 वेळा पाणी (Irrigations) द्यावे लागते आणि प्रचंड मजूर लागतात.

2) 'भाताची थेट बियाणे पेरणी पद्धत'(DSR) :

• पारंपारिक वेळेच्या 20 ते 30 दिवस आधीच पेरणी करता येते.

• बियाणांवर बुरशीनाशक प्रक्रिया करून, 8 तास पाण्यात भिजवून आणि अर्धा दिवस सुकवून पेरणी केली जाते.

• पेरणीनंतर पहिले पाणी 21 दिवसांनी द्यावे लागते आणि संपूर्ण पिकाला केवळ 14 ते 17 वेळा पाणी लागते.

🎯 DSR तंत्रज्ञानाचे प्रमुख फायदे (Key Benefits of DSR)

💧 पाण्याची प्रचंड बचत :

• पारंपरिक पद्धतीत 1 किलो भात उत्पादनासाठी तब्बल 3,600 ते 4,125 लिटर पाणी लागते. DSR मुळे पाण्याचा वापर 15% ते 20% ने थेट कमी होतो.

💰⏳ वेळेची व खर्चाची बचत :

• हे पीक पारंपरिक भातापेक्षा 7 ते 10 दिवस लवकर परिपक्व (Matures Faster) होते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना भाताचा पेंढा (Paddy Straw/Parali) व्यवस्थापनासाठी अधिक वेळ मिळतो आणि उत्पादन खर्च खूप घटतो.

🌍 कमी मिथेन उत्सर्जन (Lower Methane Emissions) :

• शेतात महिनान्महिने पाणी साचून न राहिल्याने ऑक्सिजनशिवाय (Anaerobic) जिवाणूंची क्रिया मंदावते, ज्यामुळे हरितगृह वायू असलेल्या मिथेनच्या (Methane - CH₄) उत्सर्जनात मोठी घट होते.

⚠️ DSR समोरील मुख्य आव्हाने व मर्यादा (Challenges Associated with DSR) :

🌿 तणांचे गंभीर संकट (Weed Infestation) :

• DSR मधील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे तणांचा प्रादुर्भाव. पारंपरिक पद्धतीत साचलेल्या पाण्यामुळे तण वाढत नाही; मात्र DSR मध्ये भाताच्या रोपांसोबतच तणही उगवत असल्याने तीव्र स्पर्धा निर्माण होते.

🌫️ नायट्रस ऑक्साईड वायूची निर्मिती :

• मिथेन कमी होत असला तरी जमीन कोरडी व हवेशीर (Aerobic) राहिल्यामुळे रेडॉक्स क्षमतेनुसार नायट्रस ऑक्साईड (N₂O) या घातक हरितगृह वायूचे उत्सर्जन वाढण्याचा धोका असतो.

🧪 सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता (Micronutrient Deficiency) :

• जमिनीतील ऑक्सिजनयुक्त वातावरणामुळे लोहाची (Iron Deficiency - Fe) आणि जस्ताची कमतरता निर्माण होऊन पिकाची पाने पिवळी पडतात, ज्यामुळे उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Direct Seeded Rice (DSR)

• DSR चे स्थानिक (उत्तर भारतात) नाव → तर-वत्तर तंत्रज्ञान 

• पाण्याची बचत → 15% ते 20% पाण्याचा वापर कमी

• पाणी देण्याची वारंवारता → DSR मध्ये 14 ते 17 वेळा (पारंपरिक मध्ये 25 ते 27 वेळा)

• पीक परिपक्वता → 7 ते 10 दिवस लवकर काढणीस तयार

• पर्यावरणीय फायदा → मिथेन (CH₄) उत्सर्जनात घट

Lokshahir Annabhau Sathe 

📚 Subject : GS - महाराष्ट्राचा इतिहास - समाजसुधारक, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ, मराठी साहित्य

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) फकिरा ही कादंबरी कोणी लिहिली ?

(महाराष्ट्र पोलीस भरती, तलाठी : 2023)

1. शिवाजी सावंत

2. पु. ल. देशपांडे

3. अण्णाभाऊ साठे

4. साने गुरूजी

उत्तर : अण्णाभाऊ साठे

📰 पार्श्वभूमी : 

• तुकाराम भाऊराव साठे म्हणजेच 'लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे' हे महाराष्ट्रातील महान समाजसुधारक, लोकशाहीर, कादंबरीकार, नाटककार आणि मार्क्सवादी-आंबेडकरवादी विचारवंत होते.

• औपचारिक शिक्षण केवळ दीड दिवसांचे असूनही त्यांनी आपल्या प्रतिभेच्या बळावर मराठी साहित्यात वास्तववादी, वंचित, कष्टकरी व मातंग समाजाच्या व्यथा मांडून जागतिक स्तरावर (विशेषतः रशियात) मराठी भाषेचा डंका वाजवला.

🧐 जीवन परिचय आणि मूलभूत माहिती :

• पूर्ण नाव : तुकाराम भाऊराव साठे (लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे).

• जन्म : 1 ऑगस्ट 1920.

• जन्मस्थान : वाटेगाव, तालुका वाळवा, जिल्हा सांगली 

• स्मृतीदिन (निधन) : 18 जुलै 1969 (मुंबई).

✍️ बालपण आणि मुंबई प्रवास : 

• लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांचे शालेय शिक्षण झालेले नाही केवळ दीड दिवस ते शाळेत गेले नंतर तेथील होणाऱ्या भेदभावामुळे त्यांनी शाळा सोडून दिली. 

• 1932 साली वडिलांसोबत ते मुंबईला आले. मुंबईत त्यांनी चरितार्थ चालवण्यासाठी मिळेल ती कामे केली.

• मुंबईत कामगारांचे कष्टमय, दुःखाचे जीवन त्यांनी पाहिले.

• मुंबईत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांपासून स्वातंत्र्यवीर सावरकरांपर्यंत अनेक नेत्यांची भाषणे त्यांनी ऐकली.

🚩 सामाजिक व राजकीय चळवळींमधील योगदान (Social & Political Movement)

🏛️ लाल बावटा कलापथक (1944) :

• डाव्या विचारसरणीने प्रभावित होऊन त्यांनी शाहीर अमर शेख आणि शाहीर डी. एन. गव्हाणकर यांच्यासमवेत 'लाल बावटा कलापथका'ची (Lal Bawta Kalapathak) स्थापना केली.

• या कलापथकाच्या माध्यमातून त्यांनी शोषितांच्या, शेतमजुरांच्या आणि गिरणी कामगारांच्या हक्कांवर जनजागृती केली.

🏛️ संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील अद्वितीय भूमिका :

• लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांनी संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत स्वतःला झोकून दिले होते.

• "महाराष्ट्राची परंपरा" (1950) ह्या नावाने त्यांनी या चळवळीसाठी पोवाडा लिहिला.

• "मुंबई कुणाची ?" ह्या लोकनाट्याचे महाराष्ट्रभर प्रयोग केले.

• संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे प्रेरणा गीत "माझी मैना गावावर राहिली, माझ्या जीवाची होतीया काहिली" ही लावणी लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांनी लिहिली आहे.

🤝 दलित साहित्य संमेलन (1958) :

• 1958 मध्ये मुंबईत भरलेल्या पहिल्या 'दलित साहित्य संमेलना'चे उद्घाटन अण्णाभाऊ साठे यांनी केले.

• या संमेलनातील त्यांचे ऐतिहासिक वाक्य मराठी साहित्याची दिशा ठरवणारे ठरले - 

• "ही पृथ्वी शेषाच्या मस्तकावर तरलेली नसून, ती दलित व कष्टकऱ्यांच्या तळहातावर तरलेली आहे."

📚 लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांचे विपुल साहित्य संपदा (Literary Legacy)

📖 कादंबऱ्या (तब्बल 35 हून अधिक कादंबऱ्या) :

• फकिरा (Fakira - 1959) : ही त्यांची सर्वात गाजलेली कादंबरी असून 1961 मध्ये या कादंबरीला महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट वाङ्मयाचा पुरस्कार मिळाला.

• ही कादंबरी त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना समर्पित केली होती.

📜 गाजलेले पोवाडे : स्टॅलिनग्राडचा पोवाडा, बर्लिनचा पोवाडा, मुंबईचा कामगार, पंजाब-दिल्लीचा पोवाडा, तेलंगणाचा संग्राम.

✈️ प्रवासवर्णन : 'माझा रशियाचा प्रवास' (1961)

• रशियाच्या ‘इंडो-सोव्हिएत कल्चरल सोसायटी’ च्या निमंत्रणावरून ते 1961 साली रशियाला गेले. तेथील अनुभवांवर आधारित "माझा रशियाचाप्रवास" हे प्रवास वर्णन त्यांनी लिहिले.

(✍️ नोट : 2022 मध्ये मॉस्को येथील लायब्ररी फॉर फॉरेन लिटरेचरमध्ये अण्णाभाऊ साठे यांच्या पुतळ्याचे अनावरण करण्यात आले.)

📜 लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांनी लिहिलेल्या साहित्यांपैकी काही साहित्य :

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे 

• जन्म → 1 ऑगस्ट 1920 (वाटेगाव, सांगली)

• स्मृतीदिन → 18 जुलै 1969

• कलापथक स्थापना → लाल बावटा कलापथक 

• सर्वोत्कृष्ट कादंबरी → 'फकिरा' (1961 चा महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार)

• संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे प्रेरणा गीत → माझी मैना गावाकडं राहिली

• ऐतिहासिक विचार → "पृथ्वी ही शेषाच्या नव्हे, तर श्रमिकांच्या तळहातावर तरलेली आहे" (1958 दलित साहित्य संमेलन)

• प्रवासवर्णन → माझा रशियाचा प्रवास

Codex Alimentarius Commission & India

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र- आंतरराष्ट्रीय संस्था

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतेच चर्चेत असलेल्या 'कोडेक्स अलिमेंटेरियस कमिशन' (CAC) बाबत खालीलपैकी कोणते विधान योग्य (बरोबर) आहे ?

1. भारताने मांडलेला 'काजूच्या बियांसाठी' (Cashew Kernels) जागतिक मानक विकसित करण्याचा प्रस्ताव आयोगाने फेटाळला आहे

2. ही संस्था जागतिक व्यापार संघटना (WTO) आणि जागतिक बँक (World Bank) यांनी संयुक्तपणे स्थापन केली आहे

3. या आयोगाने भारताच्या पुढाकाराने विकसित केलेली 7 आंतरराष्ट्रीय कोडेक्स मानके आणि मार्गदर्शक तत्त्वे स्वीकारली आहेत

4. भारत हा या आंतरराष्ट्रीय अन्न मानक संस्थेचा संस्थापक सदस्य देश (1963 पासून) आहे

उत्तर : या आयोगाने भारताच्या पुढाकाराने विकसित केलेली 7 आंतरराष्ट्रीय कोडेक्स मानके आणि मार्गदर्शक तत्त्वे स्वीकारली आहेत

📰 बातमी काय ?

• कोडेक्स अलिमेंटेरियस कमिशनने (CAC - Codex Alimentarius Commission) भारताच्या अध्यक्षतेखाली आणि सह-अध्यक्षतेखाली विकसित करण्यात आलेली 7 आंतरराष्ट्रीय कोडेक्स मानके आणि मार्गदर्शक तत्त्वे (7 Codex Standards and Guidelines) अधिकृतपणे स्वीकारली आहेत.

• यासोबतच, भारताने मांडलेला 'काजूच्या बियांसाठी' (Cashew Kernels) नवीन जागतिक कोडेक्स मानक विकसित करण्याचा प्रस्तावही आयोगाने मंजूर केला आहे. यामुळे भारतीय कृषी उत्पादनांच्या जागतिक निर्यातीला मोठी गती मिळणार आहे.

🌾 काजू मानकांचे महत्त्व (Cashew Kernels Standards) :

• भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या काजू उत्पादक आणि निर्यातदार देशांपैकी एक आहे. 

• काजूसाठी स्वतंत्र जागतिक कोडेक्स मानके तयार झाल्यामुळे भारतीय काजूला जागतिक बाजारपेठेत समान दर्जा आणि कायदेशीर संरक्षण मिळेल.

🧐 कोडेक्स अलिमेंटेरियस कमिशन (CAC) विषयी महत्त्वाची माहिती :

• लॅटिन अर्थ : 'Codex Alimentarius' हा लॅटिन शब्द असून याचा अर्थ 'अन्न संहिता' (Food Code) असा होतो. हे मानके, मार्गदर्शक तत्त्वे आणि आचारसंहितांचे जागतिक संकलन आहे.

• स्थापना वर्ष : 1963 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या FAO आणि WHO या दोन महत्त्वाच्या संस्थांनी मिळून याची स्थापना केली.

• FAO : (Food and Agriculture Organisation) - अन्न आणि कृषी संघटना

• WHO : (World Health Organisation) - जागतिक आरोग्य संघटना

• चौकट : हे संयुक्त अन्न मानके कार्यक्रमाच्या (Joint FAO/WHO Food Standards Programme) अंतर्गत कार्य करते.

🎯 प्राथमिक उद्दिष्टे आणि महत्त्व :

• जागतिक स्तरावर ग्राहकांच्या आरोग्याचे संरक्षण करणे (Protecting Consumers' Health).

• आंतरराष्ट्रीय अन्न व्यापारात न्याय्य आणि पारदर्शक पद्धती सुनिश्चित करणे (Ensuring Fair Practices in Food Trade).

• प्रत्येक देशाचे अन्नाचे नियम वेगळे असल्यास आंतरराष्ट्रीय आयात-निर्यातीत अडथळे येतात.

• कोडेक्समुळे संपूर्ण जगासाठी एकसमान दर्जाची मानके तयार होतात, ज्यामुळे कोणताही देश अन्न सुरक्षेच्या नावाखाली इतर देशांवर अन्यायकारक व्यापारी बंधने (Unfair Trade Barriers) लादू शकत नाही.

🌍 रचना, सदस्यत्व आणि बैठका 

👥 सदस्य संख्या -

• सध्या कोडेक्स कमिशनमध्ये एकूण 189 सदस्य आहेत.

• यात 188 संयुक्त राष्ट्र सदस्य देश आणि 1 युरोपीय युनियन (European Union) यांचा समावेश आहे.

🗓️ नियमित वार्षिक बैठका :

• या आयोगाची नियमित पूर्ण बैठक वर्षातून एकदा जिनेव्हा (Geneva - स्वित्झर्लंड) आणि रोम (Rome - इटली) या शहरांमध्ये आलटून-पालटून (Alternating Basis) भरवली जाते.

🇮🇳 भारत आणि कोडेक्स कमिशन (India’s Role in CAC)

📅 भारताचा सहभाग : भारत 1964 मध्ये कोडेक्स अलिमेंटेरियस कमिशनचा सदस्य बनला.

🇮🇳 भारतातील राष्ट्रीय नोडल संस्था (National Codex Contact Point - भारताचा 'नॅशनल कोडेक्स कॉन्टॅक्ट पॉईंट') :

• भारतात, भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरण (FSSAI - Food Safety and Standards Authority of India) ही संस्था 'नॅशनल कोडेक्स कॉन्टॅक्ट पॉईंट' (NCCP) म्हणून काम पाहते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Codex Alimentarius Commission (CAC)

• लॅटिन अर्थ → Food Code (अन्न संहिता)

• स्थापना वर्ष → 1963 (FAO आणि WHO द्वारे संयुक्तपणे)

• बैठका → रोम आणि जिनेव्हा येथे आलटून-पालटून

• एकूण सदस्य → 189 (188 देश + युरोपीय युनियन)

• भारताचा प्रवेश → 1964 साली

• प्राथमिक उद्दिष्ट → ग्राहक आरोग्य संरक्षण आणि निष्पक्ष अन्न व्यापार

• नुकतीच घडामोड → भारताच्या पुढाकाराने 7 मानके मंजूर + काजू बियांसाठी (Cashew Kernels) नवीन मानक प्रस्ताव स्वीकृत

• भारतातील नोडल संस्था → FSSAI - Food Safety and Standards Authority of India

Abathsahayeswarar Temple

📚 Subject : GS - इतिहास - प्राचीन भारतीय इतिहास - मंदिर स्थापत्यकला

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) उत्कृष्ट संवर्धनासाठी युनेस्को (UNESCO) पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलेले 12 व्या शतकातील चोळकालीन 'आपत्सहायेश्वर मंदिर' (Abathsahayeswarar Temple) खालीलपैकी कोणत्या राज्यात स्थित आहे ?

1. तामिळनाडू

2. आंध्र प्रदेश

3. कर्नाटक

4. केरळ

उत्तर : तामिळनाडू

📰 बातमी काय ?

• तामिळनाडूच्या तंजावर जिल्ह्यातील कुंभकोणमजवळ असलेल्या थुक्काच्ची (Thukkachi) येथील 12 व्या शतकातील ऐतिहासिक 'आपत्सहायेश्वर मंदिरा'चे अनेक दशकांच्या दुर्लक्षानंतर यशस्वीरीत्या पुनरुज्जीवन करण्यात आले आहे.

• या प्राचीन मंदिराचे मूळ ऐतिहासिक स्वरूप अबाधित ठेवत आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने केलेल्या अद्वितीय संवर्धनासाठी या प्रकल्पाला 'युनेस्को आशिया-पॅसिफिक डिस्टिंक्शन पुरस्कार' (UNESCO Asia Pacific Award of Distinction) प्रदान करण्यात आला आहे.

🧐 आपत्सहायेश्वर मंदिर : इतिहास व स्थापत्यशैली 

• भौगोलिक स्थान -  हे मंदिर तामिळनाडू राज्यातील तंजावर जिल्ह्यातील थुक्काच्ची (कुंभकोणम परिसर) येथे स्थित आहे.

• चोळकालीन ऐतिहासिक वारसा - हे मंदिर उत्तर चोळ (Later Chola) साम्राज्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचे स्मारक असून ते प्रामुख्याने पहिला कुलोत्तुंग (Kulottunga I) आणि विक्रम चोळ (Vikrama Chola) यांच्या कार्यकाळाशी संबंधित आहे.

• 'करा कोविल' (Kara Kovil) स्थापत्यशैली - मंदिराची संपूर्ण रचना 'करा कोविल' प्रकारातील आहे, म्हणजेच हे मंदिर एका भव्य रथाच्या (Chariot) आकारात कोरण्यात आले आहे.

• भगवान शरभेश्वर मूर्ती (Lord Sarabeshwarar) - या मंदिरात भगवान शरभेश्वराची (शिव अवताराची) मूर्ती स्थापित असून, ती या देवतेच्या जगातील सर्वात जुन्या प्राचीन शिल्पांपैकी एक मानली जाते.

🎯 वैज्ञानिक संवर्धन : पारंपरिक शास्त्र व आधुनिक तंत्रज्ञानाचा मेळ -

• संवर्धन करताना स्थापत्य वेद, आगम शास्त्र आणि पारंपरिक चुन्याचा गारा (Lime Mortar) या पारंपरिक ज्ञानशाखांचा वापर करण्यात आला.

• त्याचबरोबर ड्रोन सर्वेक्षण, डिजिटल मॅपिंग, फोटोग्रामेट्री (Photogrammetry) आणि स्ट्रक्चरल इंजिनिअरिंग या आधुनिक संगणकीय तंत्रज्ञानाची मदत घेण्यात आली.

• ऐतिहासिक सत्यता (Authenticity) कायम ठेवण्यासाठी मंदिराचा प्रत्येक ग्रॅनाइट पाषाण (Granite Block) क्रमांकित (Numbered) करून सुटा करण्यात आला आणि दुरुस्तीनंतर मूळ जागेवर पूर्ववत अचूक बसवण्यात आला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Abathsahayeswarar Temple

• मंदिराचे नाव → आपत्सहायेश्वर मंदिर

• स्थान → थुक्काच्ची (तंजावर जिल्हा, तामिळनाडू)

• काळ व राजवंश → 12 वे शतक (उत्तर चोळ घराणे - कुलोत्तुंग I आणि विक्रम चोळ)

• स्थापत्य प्रकार → करा कोविल (Kara Kovil - रथाच्या आकारातील मंदिर)

• मिळालेला पुरस्कार → युनेस्को आशिया पॅसिफिक डिस्टिंक्शन पुरस्कार

• संवर्धन पद्धती → स्थापत्य वेद + आगम शास्त्र + ड्रोन डिजिटल मॅपिंग



China Bans Helium Exports

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) चर्चेत असलेला 'हेलियम' (Helium) हा वायू आधुनिक आवर्तसारणीतील (Modern Periodic Table) खालीलपैकी कोणत्या गटात (Group) मोडतो ?

1. गट 1 

2. गट 17 

3. गट 2 

4.गट 18

उत्तर : गट 18 (निष्क्रिय वायू - Noble Gases / Zero Group)

📰 बातमी काय ?

• चीनच्या वाणिज्य मंत्रालय आणि सीमाशुल्क महाप्रशासनाने (General Administration of Customs, China) देशातून होणाऱ्या हेलियम वायूच्या निर्यातीवर तात्पुरती बंदी घातली आहे.

• वैद्यकीय, अंतराळ, सेमीकंडक्टर आणि वैज्ञानिक संशोधनात अत्यंत महत्त्वाचा मानला जाणारा हेलियम (He) हा वायू जागतिक पातळीवर दुर्मिळ असल्याने चीनच्या या निर्णयामुळे जागतिक पुरवठा साखळीवर (Supply Chain) परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

📚📚 संदर्भ : Static GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र

🧐 हेलियम वायू बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1) मूलभूत गुणधर्म :

• हेलियमचा अणुअंक 2 ( He - Atomic Number = 2) असून त्याच्या पहिल्याच कक्षेत (K shell) कमाल 2 इलेक्ट्रॉन असल्याने त्याचे 'द्विक' (Duplet) पूर्ण असते.

• बाह्यतम कक्षा पूर्ण असल्याने हा रासायनिकदृष्ट्या अत्यंत निष्क्रीय (Inert) आणि स्थिर वायू मानला जातो.

• हा हवेपेक्षा हलका असून आवर्तसारणीतील (Periodic Table) गट 18 मधील 'निष्क्रिय वायू' (Noble/Inert Gas) आहे.

• हेलियम हा रंगहीन, गंधहीन, चवहीन आणि बिनविषारी (Non-toxic) वायू आहे.

2) अवस्था :

• हेलियम (He) सामान्यतः वायुरूपातच आढळतो. केवळ परम शून्य तापमानाच्या (Near Absolute Zero) अत्यंत थंड वातावरणातच तो द्रवरूप (Liquid Helium) धारण करतो.

3) उत्पत्ती आणि पृथ्वीवरील उपलब्धता :

• हेलियम हे पृथ्वीवर अ- नवीकरणीय (Non-renewable) नैसर्गिक साधन आहे.

• पृथ्वीच्या पोटात युरेनियम (Uranium) आणि थोरियम (Thorium) या किरणोत्सारी मूलद्रव्यांच्या किरणोत्सारी विघटनातून (Radioactive Decay) 'अल्फा कण' (Alpha Particles) उत्सर्जित होतात; हे अल्फा कण इलेक्ट्रॉन शोषून घेऊन हेलियम अणू तयार करतात.

• हा वायू प्रामुख्याने नैसर्गिक वायूच्या (Natural Gas) साठ्यांमध्ये अडकलेला आढळतो.

4) जागतिक उत्पादक देश :

• जगातील सर्वात मोठा हेलियम उत्पादक देश अमेरिका (U.S. - सुमारे 43% पुरवठा) आहे. त्यापाठोपाठ कतार, रशिया, कॅनडा आणि अल्जेरिया या देशांचा क्रमांक लागतो.

🔬 हेलियम कसा मिळवला जातो ? (Extraction Process) : 

1) उप-उत्पादन (By-product) :

• हेलियम नैसर्गिक वायूच्या शुद्धीकरणादरम्यान उप-उत्पादन म्हणून मिळवला जातो.

• नैसर्गिक वायूमध्ये हेलियमचे प्रमाण कमीत कमी 0.3% (कदाचित त्याहून अधिक) असेल, तरच त्याचे व्यावसायिक निष्कर्षण (Commercial Extraction) आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे ठरते.

2) विलगीकरण पद्धती :

• हेलियमचा उत्कलन बिंदू अत्यंत कमी म्हणजेच -269°C असल्याने फ्रॅक्शनल डिस्टिलेशन प्रक्रियेद्वारे इतर वायूंपासून तो वेगळा केला जातो.

3) शुद्धतेची मानके :

• व्यावसायिक वापरासाठीच्या हेलियमची शुद्धता 99.997% असणे आवश्यक असते.

🎯 हेलियमचे विविध क्षेत्रांतील महत्त्वाचे उपयोग (Key Applications of Helium) : 

1) वैद्यकीय क्षेत्रात (Healthcare & MRI) :

• कर्करोग आणि इतर रोगांच्या निदानासाठी वापरल्या जाणाऱ्या MRI मशिन्समधील सुपरकंडक्टिंग मॅग्नेट्स थंड ठेवण्यासाठी (Cooling Agent) द्रवरूप हेलियम (Liquid Helium) अपरिहार्य आहे.

• हृदय शस्त्रक्रियेदरम्यान कार्डिओ-पल्मोनरी रिसुसिटेशन पंपांमध्ये वापर केला जातो.

• डोळ्यांच्या नाजूक शस्त्रक्रियेसाठी हेलियम-निऑन लेझर (He-Ne Laser) वापरले जातात.

2) खोल समुद्रात डायव्हिंग (Deep Sea Diving) :

• खोल समुद्रात पाणबुडे (Divers) श्वास घेण्यासाठी 80% हेलियम आणि 20% ऑक्सिजन (Heliox) चे मिश्रण वापरतात, ज्यामुळे शरीरात नायट्रोजनचे बुडबुडे तयार होण्याचा (Bends) धोका टळतो.

3) ऐतिहासिक दस्ताऐवज जतन करण्यासाठी :

• ऐतिहासिक व दुर्मिळ कागदपत्रे (उदा. अमेरिकेचा स्वातंत्र्य जाहीरनामा) ऑक्सिडायझेशनपासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी हेलियमयुक्त बंदिस्त पेटीत जतन केली जातात.

4) गळती शोधक (Leak Detection) :

• अणू अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे आणि इतर घटकांशी कोणतीही रासायनिक अभिक्रिया करत नसल्याने अतिसूक्ष्म वायू गळती शोधण्यासाठी (Leak Detection Agent) हेलियमचा वापर होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Helium (He)

• हेलियमचा (He) अणुअंक(Atomic Number) → 2

• रासायनिक गट → निष्क्रिय वायू / नोबल गॅस 

• आवर्तसारणीतील गट → 18

• उत्पत्तीचे कारण → युरेनियम आणि थोरियमचे किरणोत्सारी विघटन (अल्फा कणांमधून निर्मिती)

• नैसर्गिक स्रोत → नैसर्गिक वायूचे साठे

• उत्कलन बिंदू (Boiling Point) → -269°C

• जगातील सर्वात मोठा उत्पादक → अमेरिका (जागतिक पुरवठ्याच्या 43%)

• MRI मशीनमधील कार्य → सुपरकंडक्टिंग मॅग्नेट्स थंड ठेवण्यासाठी द्रवरूप हेलियमचा वापर

Bureau of Port Security

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - वैधानिक संस्था, संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मर्चंट शिपिंग ॲक्ट, 2025 अंतर्गत स्थापन करण्यात येत असलेली 'ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी' (BoPS) ही संस्था प्रामुख्याने कोणत्या मंत्रालयाच्या नियंत्रणाखाली कार्य करेल ?

1. केंद्रीय गृह मंत्रालय

2. केंद्रीय बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालय

3. केंद्रीय संरक्षण मंत्रालय

4. केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

उत्तर : केंद्रीय बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालय

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्री यांनी देशातील प्रमुख व इतर सर्व बंदरांच्या त्रिस्तरीय संरक्षणासाठी स्थापन करण्यात येत असलेल्या 'ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी'च्या (BoPS - Bureau of Port Security) प्रगतीचा उच्चस्तरीय आढावा घेतला.

• नागरी विमान वाहतूक सुरक्षेसाठी कार्यरत असलेल्या 'बीसीएएस'च्या (BCAS) धर्तीवर सागरी बंदरांसाठी ही एक समर्पित स्वतंत्र सुरक्षा नियामक संस्था म्हणून काम करेल.

🧐 'ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी' (BoPS) बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1) वैधानिक संस्था (Statutory Body) :

• BoPS ची स्थापना 'मर्चंट शिपिंग ॲक्ट, 2025' (Merchant Shipping Act, 2025) च्या कलम 13 (Section 13) अंतर्गत एका वैधानिक प्राधिकरणाच्या रूपात केली जात आहे.

2) प्रशासकीय नियंत्रण :

• ही संस्था केंद्रीय बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालयाच्या (Ministry of Ports, Shipping and Waterways) प्रशासकीय नियंत्रणाखाली कार्य करेल.

3) नेतृत्व :

• या संस्थेचे प्रमुख महासंचालक (Director General - DG) असतील.

🤔 कोणाच्या धर्तीवर निर्मिती ?

• विमानतळांच्या सुरक्षेसाठी कार्यरत असलेल्या 'ब्युरो ऑफ सिव्हिल एव्हिएशन सिक्युरिटी' (BCAS - Bureau of Civil Aviation Security) च्या संरचनेवर 'ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी' (BoPS) ही संस्था आधारलेली आहे.

🎯 प्रमुख कार्ये आणि सायबर सुरक्षा कवच (Functions & Cybersecurity Focus) :

1) सुरक्षा नियमन व तपासणी :

• देशातील व्यापारी जहाजे, नौका आणि बंदर सुविधांच्या (Port Facilities) प्रत्यक्ष सुरक्षेचे मानक नियमन (Regulation) आणि नियमित तपासणी (Inspection) करणे.

2) गुप्तवार्ता संकलन व समन्वय :

• सागरी सुरक्षेशी संबंधित धोक्यांचे वेळेवर संकलन, विश्लेषण आणि गुप्तचर संस्थांसोबत जलद देवाणघेवाण सुनिश्चित करणे.

• समर्पित सायबर सुरक्षा विभाग (Dedicated Cybersecurity Wing) :

• डिजिटल बंदरांच्या (Smart Ports) आयटी पायाभूत सुविधांना सायबर हल्ले, मालवेअर आणि हॅकिंगच्या धोक्यांपासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी एक विशेष सायबर विभाग कार्य करेल.

3) CISF चे स्थान (Recognised Security Organisation - RSO) :

• केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा दल (CISF) ला बंदर सुविधांसाठी 'मान्यताप्राप्त सुरक्षा संस्था' (RSO) म्हणून नियुक्त करण्यात आले आहे. 

• बंदरांचे सुरक्षा मूल्यांकन करणे आणि सुरक्षा आराखडा (Security Plans) तयार करणे ही CISF ची मुख्य जबाबदारी असेल.

📚📚 संदर्भ - Static GS

🤔 वैधानिक संस्था म्हणजे काय ? 

• वैधानिक संस्था म्हणजे संसदेच्या किंवा राज्य विधानमंडळाच्या कायद्याद्वारे स्थापन केलेल्या संस्था आहेत, ज्यांचे अधिकार थेट संविधानातून न मिळता कायद्याद्वारे प्राप्त होतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Bureau of Port Security (BoPS)

• नवीन सुरक्षा संस्था → ब्युरो ऑफ पोर्ट सिक्युरिटी (BoPS)

• वैधानिक आधार → मर्चंट शिपिंग ॲक्ट, 2025 चे कलम 13 (Section 13)

• संबंधित मंत्रालय → केंद्रीय बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालय

• कोणाच्या धर्तीवर मॉडेल → ब्युरो ऑफ सिव्हिल एव्हिएशन सिक्युरिटी (BCAS)

• मान्यताप्राप्त सुरक्षा संस्था (RSO) → केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा दल (CISF)

• विशेष भर → बंदरांचे भौतिक सुरक्षा नियमन आणि IT/सायबर सुरक्षा