जागतिक त्सुनामी जनजागृती दिवस

World Tsunami Awareness Day

Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण, भूगोल - आपत्ती व्यवस्थापन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक त्सुनामी जनजागृती दिन कोणत्या दिवशी साजरा केला जातो ?

1. 1 नोव्हेंबर

2. 5 नोव्हेंबर

3. 9 नोव्हेंबर

4. 21 नोव्हेंबर

उत्तर : 5 नोव्हेंबर

जागतिक त्सुनामी जागरुकता दिवस केव्हा स्थापन करण्यात आला ? 

• जागतिक त्सुनामी जागरुकता दिवस 2015 मध्ये संयुक्त राष्ट्र संघाने (United Nations) स्थापन केला.

• त्सुनामीसह जपानच्या ऐतिहासिक अनुभवांपासून प्रेरित होऊन 5 नोव्हेंबर हा दिवस निवडला गेला.

• 5 नोव्हेंबर हा दिवस “इनामुरा-नो-हाय” (Inamura-no-hi) या कथेच्या स्मरणार्थ निवडला गेला, ज्यामध्ये एका जपानी गावकऱ्याने आपल्या शेजाऱ्यांना इशारा म्हणून तांदळाच्या ढिगाऱ्यांना आग लावली आणि येणाऱ्या सुनामीपासून त्यांचे प्राण वाचवले. 

जागतिक त्सुनामी जागरूकता दिवस का साजरी करतात ? 

• त्सुनामी कशामुळे होते, त्यांचे परिणाम आणि आपण कोणती सुरक्षित पावले उचलू शकतो याबद्दल लोकांना माहिती देण्यासाठी 

• या गोष्टी समजून घेतल्याने, आपण त्सुनामीमुळे होणारे नुकसान कमी करू शकतो आणि जीव वाचवू शकतो.

• हा दिवस जगभरातील लोकांना त्सुनामीपासून धोका असलेल्या क्षेत्रांचे संरक्षण करण्यासाठी एकत्र काम करण्यासाठी प्रोत्साहित करतो.

• जागतिक त्सुनामी जागरूकता दिवस त्सुनामी सज्जता, प्रतिसाद आणि पुनर्प्राप्तीशी संबंधित ज्ञान, कौशल्य आणि संसाधने एकमेकां सोबत शेअर करून आंतरराष्ट्रीय सहकार्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी.

त्सुनामी म्हणजे काय ? 

• “त्सुनामी” या शब्द जपानी शब्द “त्सू” म्हणजे बंदर आणि “नामी” म्हणजे लाट या शब्दांपासून बनला आहे.

• समुद्राच्या तळाशी झालेला भूकंप अथवा समुद्राच्या सपाटीखालील भागात झालेला ज्वालामुखीचा उद्रेक यांमुळे अत्यंत मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा मुक्त होते. 

• या ऊर्जेमुळे भूकंपाच्या केंद्रबिंदूपासून समुद्राच्या पाण्याच्या वर्तुळाकार तरंगाच्या स्वरूपात प्रचंड मोठ्या आकाराच्या लाटा तयार होतात. 

• या अवाढव्य आकाराच्या लाटा ज्यावेळी समुद्रकिनाऱ्यावर येऊन धडकतात, त्या घटनेला त्सुनामी असे म्हटले जाते.

• 2004 साली हिंदी महासागरातील त्सुनामी आणि 2011 ची जपानमधील तोहोकू त्सुनामी यांमुळे मोठ्या प्रमाणात जीवित आणि वित्त हानी झाली होती. 

जागतिक त्सुनामी जनजागृती दिन 2025 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ? 

• “त्सुनामीसाठी तयार रहा : त्सुनामी प्रतिबंध व तयारीत गुंतवणूक करा” ही यंदाची थीम आहे.

• (Be Tsunami Ready : Invest in Tsunami Preparedness)

• ही संकल्पना त्सुनामीसारख्या नैसर्गिक आपत्तींपासून बचावासाठी पूर्वतयारी, गुंतवणूक आणि समुदाय प्रशिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करते.

राष्ट्रीय कर्करोग जागरूकता दिवस

National Cancer Awareness Day

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय कर्करोग जागरूकता दिवस केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1. 2 फेब्रुवारी

2. 8 मार्च

3. 7 नोव्हेंबर

4. 1 डिसेंबर

उत्तर : 7 नोव्हेंबर

कर्करोगाविषयी जनजागृती करण्याकरिता दरवर्षी 7 नोव्हेंबर हा दिवस राष्ट्रीय कर्करोग जागरूकता दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

(नोट : जागतिक कर्करोग दिवस हा 4 फेब्रुवारी या दिवशी असतो.)

राष्ट्रीय कर्करोग जागरूकता दिवस साजरी का करण्यात येतो ? 

• कर्करोगामुळे दरवर्षी लाखो लोक मृत्युमुखी पडतात.

• कर्करोग हे जगभरातील मृत्यूचे दुसरे प्रमुख कारण आहे.

• जगभरात, 6 पैकी 1 मृत्यू कर्करोगामुळे होतो.

• कर्करोगाची लक्षणे, कारणे आणि उपचारांबद्दल लोकांमध्ये जागरूक निर्माण करण्यासाठी

• लोकांना वेळेवर तपासणी करण्यासाठी प्रवृत्त करण्यासाठी

• कर्करोगाची भीती कमी करण्यासाठी

राष्ट्रीय कर्करोग जागरूकता दिवस 7 नोव्हेंबर ला का साजरी करतात ? 

• 7 नोव्हेंबर या दिवशी नोबेल पारितोषिक विजेत्या शास्त्रज्ञ मेरी क्युरी यांचा वाढदिवस असतो.

• मादाम क्युरी (Madame Marie Curie) यांनी कॅन्सरशी लढण्यात महत्त्वाचे योगदान दिले. 

• त्यांच्या या योगदानाच्या स्मरणार्थ 7 नोव्हेंबर हा दिवस राष्ट्रीय कर्करोग जागरूकता दिवस म्हणून साजरा करण्यात येतो.

कर्करोग (कॅन्सर) म्हणजे काय ? 

What is Cancer ? 

• जागतिक आरोग्य संघटने नुसार, कर्करोग हा रोगांचा एक मोठा समूह आहे, जो शरीराच्या जवळजवळ कोणत्याही अवयव किंवा ऊतींमध्ये सुरू होऊ शकतो.

• यामध्ये, पेशी अनियंत्रितपणे वाढतात आणि सामान्य मर्यादेपलीकडे जातात आणि शरीराच्या आसपासच्या भागांवर आक्रमण करतात.

कर्करोगाची (कॅन्सर ची) प्रमुख लक्षणे कोणती ? 

• वेगाने वजन कमी होणे

• सातत्याने येणारा खोकला

• रक्तस्त्राव

• रक्ताच्या गाठी येणे

• कायम थकवा जाणवने

• पोटात दुखणे इत्यादी.

भारतातील कर्करोगाचे सर्वात सामान्य प्रकार कोणते ? 

• स्तनाचा कर्करोग

• तोंडाचा कर्करोग

• फुफ्फुसाचा कर्करोग

• घशाचा कर्करोग इत्यादी.

कर्करोग प्रतिबंधात्मक (टाळण्यासाठीचे) उपाय कोणते ? 

• सकस आहार घेणे

• नियमित व्यायाम करणे

• तंबाखू-दारू टाळावे

• वेळोवेळी नियमित तपासणी करणे ; इत्यादी

कर्करोगाची कारणे कोणती ? 

• तंबाखू सेवन : तंबाखूचे सेवन, धूम्रपान हे भारतातील कर्करोगासाठी जबाबदार सर्वात मोठे कारण आहे.

• सरकारी आकडेवारी नुसार, पुरुषांमध्ये अंदाजे 40 ते 50 टक्के आणि महिलांमध्ये 20 टक्के कर्करोग हा तंबाखूमुळे होतो.

• अल्कोहोल

• आवश्यक पोषण आहाराची कमतरता

• निष्क्रिय राहणीमान 

• किरणोत्सर्गी संपर्क - आयनीभवन करू शकणाऱ्या विकिरणामुळे उदाहरणार्थ, क्ष किरणांच्या समवेत सतत काम करणे,

• विषारी रसायनांच्या संपर्कात काम करणे.  

कर्करोगाचा उपचार कसा शक्य आहे ? 

• कर्करोग व्यक्तीच्या शरीरात किती पसरला आहे आणि तो कोणत्या टप्प्यावर आहे, कर्करोगाचा विकार कोणता यावर कर्करोगाचा उपचार अवलंबून असतो.

• रसायनोपचार (Chemotherapy), इम्युनोथेरपी, किरणोत्सर्गी उपचार (Radiotherapy), शल्य चिकित्सा (Surgery) इत्यादी उपचाराचे पर्याय कर्करोगाच्या उपचारात वापरले जातात.

• कर्करोगावरील उपचार पद्धती ही रुग्णाच्या आरोग्यावरही अवलंबून असते.

• कर्करोगाचे सुरुवातीलाच निदान केले तर तो सहज बरा होऊ शकतो.

भारतीय हॉकी शताब्दी सोहळा 

India Celebrates 100 Years of Hockey

Subject : GS - दिनविशेष, खेळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बाबत योग्य विधान/ विधाने असलेला पर्याय निवडा.

अ) 2025 या वर्षी भारतीय हॉकीला 100 वर्षे पूर्ण झाले.

ब) भारतातील पहिला हॉकी क्लब 1855 मध्ये कोलकात्यात (Calcutta Hockey Club) स्थापन झाला.

पर्याय :

1. फक्त अ बरोबर

2. फक्त ब बरोबर 

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर

4. अ आणि ब दोन्ही चूक 

उत्तर : अ आणि ब दोन्ही बरोबर

बातमी काय ?

• भारतीय हॉकीला 100 वर्षे (1925–2025) पूर्ण होत असल्याच्या निमित्ताने 7 नोव्हेंबर रोजी भव्य शताब्दी सोहळ्याचे आयोजन करण्यात येणार आहे.

• या सोहळ्याची घोषणा युवा व्यवहार आणि क्रीडा तसेच कामगार व रोजगार मंत्री डॉ. मनसुख मांडविया यांनी केली आहे.

• हा सोहळा हॉकी इंडिया च्या सहकार्याने आयोजित केला जाणार असून, देशभरातील 550 पेक्षा अधिक जिल्ह्यांमध्ये या निमित्ताने विशेष कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाणार आहे.

• या उपक्रमाचा उद्देश म्हणजे भारतीय हॉकीचा गौरवशाली वारसा, खेळाडूंचे योगदान आणि तरुणांमध्ये खेळाबद्दल जागरूकता वाढवणे हा आहे.

हॉकीची सुरुवात कशी झाली ?

• हॉकीचा इतिहास खूप जुना आहे, सुमारे 4,000 वर्षांपूर्वीपासून हा खेळ अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते.

• त्याचे पहिले उल्लेख इराण, इजिप्त आणि ग्रीस या प्राचीन संस्कृतींमध्ये आढळतात.

• नंतर या खेळाचे आधुनिक स्वरूप ब्रिटनमध्ये (युनायटेड किंगडम) विकसित झाले, जिथे हॉकीचे अधिकृत नियम तयार करण्यात आले.

• ब्रिटिश कालावधीत 1850 च्या दशकात हा खेळ भारतात आला.

• भारतातील पहिला हॉकी क्लब 1855 मध्ये कोलकात्यात (Calcutta Hockey Club) स्थापन झाला.

भारतीय हॉकी महासंघा ची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

(SSC Steno 2020, SSC CGL 2024.. )

• 7 नोव्हेंबर 1925 रोजी, हॉकी खेळासाठी देशातील पहिली प्रशासकीय संस्था, भारतीय हॉकी महासंघ (Indian Hockey Federation) ची स्थापना झाली 

भारताने किती ऑलिंपिक पदके जिंकली आहेत ? 

• भारताने 13 ऑलिंपिक पदके जिंकली आहेत.

• या 13 ऑलिंपिक पदकांपैकी 8 सुवर्ण, 1 रौप्य आणि 4 कांस्य पदके आहेत.

भारताने किती हॉकी विश्वचषक जिंकले आहे ?

• भारताने आत्तापर्यंत एकदाच हॉकी विश्वचषक जिंकला आहे.

• भारताने 1975 मध्ये मलेशियातील क्वालालंपूर येथे हॉकी विश्वचषक जिंकला.

प्रसिद्ध भारतीय हॉकी खेळाडू : 

• मेजर ध्यानचंद — “हॉकीचा जादूगार” म्हणून प्रसिद्ध

• बलबीर सिंग सीनियर, धनराज पिल्ले, हरमनप्रीत सिंग — आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे खेळाडू

• महिलांमध्ये — राणी रामपाल, सविता पुनिया यांचे उल्लेखनीय योगदान

परिघीय रोगप्रतिकार सहिष्णुता म्हणजे काय ?

What is Peripheral Immune Tolerance ?

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - शोध आणि शास्त्रज्ञ, रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2025 चा शरीरक्रियाविज्ञान किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार कोणत्या विषयावर देण्यात आला?

1. मेंदूच्या कार्यावर

2. हृदयविकारावर

3. परिघीय रोगप्रतिकार सहिष्णुता वर

4. रक्तगट शोधावर

उत्तर : शरीरातील “परिघीय रोगप्रतिकार सहिष्णुता” (Peripheral Immune Tolerance)

बातमी काय ?

• 2025 चा शरीरक्रियाविज्ञान किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार (फिजिओलॉजी किंवा मेडिसिनचा) नोबेल पुरस्कार रोगप्रतिकार प्रणालीशी (Immune System) संबंधित संशोधनासाठी देण्यात आला आहे.

• या संशोधनामुळे वैज्ञानिकांना समजले की आपले शरीर परक्या जंतूंना ओळखून त्यांच्याशी लढते, पण आपल्या स्वतःच्या पेशींवर हल्ला करत नाही.

• ही समज आजारांवर उपचार, लसीकरण, आणि शरीरातील बिघाड समजून घेण्यासाठी खूप महत्त्वाची आहे.

रोगप्रतिकारशास्त्र म्हणजे काय ? 

What is Immunology ?

• रोगप्रतिकारशास्त्र (Immunology) म्हणजे शरीराच्या रोगांविरुद्ध लढणाऱ्या प्रणालीचा अभ्यास.

• ही प्रणाली शरीरातील अवयव, पेशी आणि रासायनिक घटक यांचा वापर करून जंतू, विषाणू आणि परजीवींपासून संरक्षण करते.

• याच प्रणालीच्या अभ्यासातूनच लसी (Vaccines), इम्यूनोथेरपी (Immunotherapy) आणि रोग प्रतिबंध तंत्र विकसित झाले.

• ही शाखा आधुनिक वैद्यकशास्त्राचा पाया मानली जाते.

परिघीय रोगप्रतिकार सहिष्णुता म्हणजे काय ? 

What is Peripheral Immune Tolerance ?

• शरीरात काही रेग्युलेटरी टी पेशी (Regulatory T Cells) असतात, ज्या रोगप्रतिकार प्रणालीला नियंत्रित ठेवतात.

• या पेशींचं मुख्य काम म्हणजे रोगप्रतिकार प्रणालीने स्वतःच्या पेशींवर हल्ला करू नये हे पाहणं.

• यामुळे आपले शरीर परक्या जंतूंना ओळखून त्यांच्याशी लढते, पण आपल्या स्वतःच्या पेशींवर हल्ला करत नाही.

• या प्रक्रियेमुळे शरीरात “इम्यून संतुलन (Immune Balance)” टिकून राहते आणि स्व-प्रतिरक्षा आजार (autoimmune diseases) टाळले जातात.

भारतासाठी रोगप्रतिकारशास्त्र का महत्त्वाचे आहे ?

आरोग्याचे दुहेरी आव्हान :

भारतात दोन प्रकारचे आजार जास्त दिसतात —

1. संसर्गजन्य (Communicable) जसे डेंग्यू, क्षयरोग (TB)

2. असंसर्गजन्य (Non-Communicable) जसे मधुमेह, कर्करोग

रोगप्रतिकारशास्त्र या दोन्ही प्रकारच्या आजारांशी संबंधित उपाय सुचवते. म्हणजे लसीकरण आणि इम्यूनोथेरपी दोन्हीही त्याच्याशी जोडलेले आहेत.

लस आणि संशोधन क्षमता :

कोविड महामारीने दाखवून दिले की रोगप्रतिकारशास्त्रामुळेच लसी पटकन तयार होऊ शकतात आणि अनेकांचे जीव वाचू शकतात.

भारताची मोठी लोकसंख्या, विविध आनुवंशिक रचना (Genetic Diversity) आणि विशिष्ट आजारांचे नमुने यामुळे भारतातच कमी खर्चात भारतीय लोकांसाठी योग्य लसी आणि औषधं तयार करण्याची मोठी संधी रोगप्रतिकारशास्त्रात आहे.

जागतिक आरोग्य नेतृत्व :

• भविष्यात जे देश रोगप्रतिकारशास्त्रात पुढे जातील, तेच जगातील आरोग्य धोरणं, औषध पुरवठा आणि संशोधन यांचं नेतृत्व करतील.

• म्हणून भारताने फक्त वापरकर्ता (Consumer) न राहता ज्ञान आणि तंत्रज्ञान निर्माण करणारा (Producer) देश बनायला हवे.

2025 चा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार कोणाला आणि कोणत्या शोधासाठी देण्यात आला ?

• मेरी ई. ब्रनकाउ (Mary E. Brunkow), फ्रेड रॅम्सडेल (Fred Ramsdell) आणि शिमोन साकागुची (Shimon Sakaguchi) या वैज्ञानिकांनी रेग्युलेटरी टी पेशींचा शोध लावला.

• त्यांनी दाखवून दिलं की या पेशी शरीराच्या रोगप्रतिकार प्रणालीला स्वतःच्या ऊतींवर हल्ला करू देत नाहीत.

• त्यांच्या शोधामुळे डॉक्टरांना रोगप्रतिकार प्रणालीशी संबंधित आजार, जसे की ॲलर्जी, कर्करोग, किंवा अवयव प्रत्यारोपण नकार यांचा अभ्यास आणि उपचार समजून घेण्यात मदत झाली.

“वंदे मातरम्” या गीताला 150 वर्ष पूर्ण

150th Anniversary of India’s National Song

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र, इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2025 या वर्षी “वंदे मातरम्” या गीताला 150 वर्ष पूर्ण झाले तर हे गीत खालील पैकी कोणी लिहिले ?

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलिस, SSC CHSL 2021,...)

1. बंकिमचंद्र चॅटर्जी

2. रविंद्रनाथ टागोर

3. बिपिन चंद्र पाल

4. मादाम भिकाजी कामा

उत्तर : बंकिमचंद्र चॅटर्जी

बातमी काय ?

• 7 नोव्हेंबर 2025 रोजी बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी रचलेल्या “वंदे मातरम्” या गीताच्या 150 व्या वर्धापन दिनानिमित्त महाराष्ट्राच्या राजभवनात ‘वंदे मातरम्’ गीताचे सामूहिक गायन करण्यात आले.

• बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी 'वंदे मातरम्' हे गीत, 7 नोव्हेंबर 1875 रोजी लिहिले.

• पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी यांनी “वंदे मातरम्” या राष्ट्रीय गीताच्या 150 वर्षपूर्तीच्या वर्षभर चालणाऱ्या सोहळ्याचे उद्घाटन नवी दिल्ली येथे केले.

• हा कार्यक्रम भारताच्या सांस्कृतिक वारशाचा सन्मान म्हणून वर्षभर विविध ठिकाणी साजरा केला जाणार आहे.

“वंदे मातरम्” हे गीत कोणी लिहिले ?

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलिस, SSC CHSL 2021,...)

• “वंदे मातरम्” हे बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी लिहिलेले गीत आहे, जे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात राष्ट्रभक्तीचे प्रतीक बनले.

• "आई, मी तुला वंदन करतो" असा “वंदे मातरम्” याचा अर्थ आहे.

• बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी रचलेले 'वंदे मातरम्' हे गीत, 7 नोव्हेंबर 1875 रोजी 'बंगदर्शन' या साहित्यविषयक नियतकालिकेत पहिल्यांदा प्रकाशित झाले होते. 

• त्यानंतर बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी हे प्रार्थना गीत, 1882 मध्ये प्रकाशित झालेल्या, 'आनंदमठ' या आपल्या अजरामर कादंबरीत समाविष्ट केले. 

“वंदे मातरम्” हे गीत सर्व प्रथम कोणी गायले ? 

• 1896 मध्ये कोलकाता येथे झालेल्या काँग्रेस अधिवेशनात गुरुदेव रविंद्रनाथ टागोर यांनी पहिल्यांदा “वंदे मातरम्” हे गीत गायले होते.

“वंदे मातरम्” पहिल्यांदा राजकीय घोषणा म्हणून वापर कोणत्या चळवळीसाठी आणि केव्हा करण्यात आला ?

• 7 ऑगस्ट 1905 रोजी कलकत्त्याच्या टाऊन हॉलमध्ये विद्यार्थ्यांच्या मिरवणुकीत वंदे मातरम्”चा वापर पहिल्यांदा राजकीय घोषणा म्हणून करण्यात आला, ज्यामुळे बंगालमध्ये स्वदेशी आणि फाळणीविरोधी चळवळीला सुरुवात झाली.

• 1907 मध्ये मॅडम भिकाजी कामा यांनी जर्मनीतील स्टुटगार्ट येथे भारताचा तिरंगा फडकवला; त्या ध्वजावर “वंदे मातरम्” हे शब्द लिहिलेले होते.

संविधान सभेने “वंदे मातरम्” हे गीत भारताचे राष्ट्रीय गीत म्हणून केव्हा स्वीकारले ?

• 24 जानेवारी 1950 रोजी संविधान सभेने “वंदे मातरम्” हे गीत भारताचे राष्ट्रीय गीत म्हणून स्वीकारले.

बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांबद्दल थोडक्यात माहिती : 

• बंकिमचंद्र चॅटर्जी (1838–1894) हे 19 व्या शतकातील बंगालमधील सर्वात प्रतिष्ठीत व्यक्तीमत्वांपैकी एक होते.

• 19 व्या शतकातील बंगालच्या बौद्धिक आणि साहित्यिक इतिहासात त्यांची महत्वाची भूमिका बजावली आहे. 

• बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांचा एक नामवंत कादंबरीकार, कवी आणि निबंधकार म्हणून त्यांनी दिलेल्या योगदानाचा आधुनिक बंगाली गद्य साहित्याच्या विकासावर, तसेच उदयाला येत असलेल्या भारतीय राष्ट्रवादाच्या अभिव्यक्तीवर विलक्षण प्रभाव आहे.

साहित्य : 

श्री राम सुतार यांना महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार प्रदान

Shri Ram Sutar conferred with Maharashtra Bhushan Award

Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच 2024 चा महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार श्री राम सुतार यांना त्यांच्या राहत्या घरी देण्यात आला, ते खालील पैकी कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे ? 

1. संगीत

2. शिल्पकला

3. चित्रकला

4. क्रिडा

उत्तर : शिल्पकला (Sculpture)

बातमी काय ?

• 14 नोव्हेंबर 2025 रोजी जगप्रसिद्ध शिल्पकार राम सुतार यांना महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान ‘महाराष्ट्र भूषण 2024’ पुरस्कार नोएडा (उत्तर प्रदेश) येथील त्यांच्या राहत्या घरी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला. 

• यावेळी उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे, उपमुख्यमंत्री अजित पवार, सांस्कृतिक कार्यमंत्री ॲड. आशिष शेलार आदी उपस्थित होते.

शिल्पकार राम सुतार यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• शिल्पकार राम सुतार यांचा जन्म धुळे जिल्ह्यातील गोंदूर या गावी 19 फेब्रुवारी 1925 मध्ये झाला.

• मुंबईतील जे. जे स्कूल ऑफ आर्टमधून त्यांनी त्याचं शिक्षण पूर्ण केलं. 

शिल्पकार राम सुतार यांनी बनवलेल्या (डिझाइन केलेल्या) काही प्रसिद्ध मूर्ती :

• स्टॅच्यू ऑफ युनिटी : (सरदार पटेल यांचा पुतळा, 182 मीटर, गुजरात) जगातील सर्वात उंच पुतळा

• महात्मा गांधींचा प्रतिष्ठित पुतळा : भारतीय संसदेसह 450+ शहरांमध्ये

• केम्पेगौडा पुतळा : 108 फूट उंच, बेंगळुरू विमानतळ

• अयोध्या राम मंदिर : भगवान राम मूर्ती डिझाइनिंग, अयोध्या

• बाबासाहेब आंबेडकरांचा पुतळा : इंदू मिल, मुंबई

• चंबळ देवी मूर्ती : 45 फूट उंच पुतळा, मध्य प्रदेशातील, गंगासागर धरण येथे  

• कृष्ण-अर्जुन रथ : कुरुक्षेत्राच्या ब्रह्मसरोवरात असलेला कृष्ण-अर्जुन रथ डिझाइन

शिल्पकार राम सुतार यांना मिळालेले प्रमुख पुरस्कार आणि सन्मान : 

• पद्मश्री पुरस्कार (1999)

• टागोर पुरस्कार (2016)

• पद्मभूषण पुरस्कार (2018)

• महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार (2024)

महाराष्ट्र भूषण पुरस्कारा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार हा महाराष्ट्र शासनाकडून देण्यात येणारा राज्याचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. 

• 1995 मध्ये महाराष्ट्र भूषण पुरस्काराची स्थापना करण्यात आली. 

• 25 लाख रुपये, मानपत्र, मानचिन्ह, आणि शाल असे या पुरस्काराचे सध्याचे स्वरूप आहे.

• महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार आरोग्यसेवा, उद्योग, कला, क्रीडा, पत्रकारिता, लोकप्रशासन, विज्ञान आणि समाजसेवा या क्षेत्रांत केलेल्या विशेष योगदानासाठी दिला जातो. 

पहिला महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार कोणाला देण्यात आला ? 

• पहिला महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार 1996 मध्ये लोकप्रिय साहित्यिक पु. ल. देशपांडे यांना देण्यात आला. 

जनजातीय गौरव दिवस 

Janjatiya Gaurav Divas

Subject : GS - दिनविशेष, आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जनजातीय गौरव दिवस केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1. 5 नोव्हेंबर

2. 10 नोव्हेंबर

3. 15 नोव्हेंबर

4. 20 नोव्हेंबर

उत्तर : 15 नोव्हेंबर

जनजातीय गौरव दिवस का साजरी करतात ? 

जनजातीय गौरव दिवस साजरा करण्याचा उद्देश काय आहे ? 

• महान आदिवासी नायक आणि स्वातंत्र्य सैनिक भगवान बिरसा मुंडा यांचा जन्मदिवस देशभरात जनजातीय गौरव दिवस म्हणून उत्साहात साजरा केला जातो.

• संथाल, तामार, कोल, भील, खासी आणि मिझो यांसारख्या अनेक आदिवासी समुदायांनी विविध चळवळींद्वारे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला बळ दिले.

• भगवान बिरसा मुंडा आणि इतर आदिवासी स्वातंत्र्यसैनिकांच्या योगदानाचा गौरव करणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे. 

पहिला जनजातीय गौरव दिवस केव्हा साजरी करण्यात आला ?

सन 2021 पासून, भारत सरकारने भगवान बिरसा मुंडा यांच्या जयंतीनिमित्त दरवर्षी 15 नोव्हेंबर रोजी 'आदिवासी गौरव दिन' साजरा करण्याची परंपरा सुरू केली आहे.

कोण होते भगवान बिरसा मुंडा ?

• भगवान बिरसा मुंडा यांचा जन्म 15 नोव्हेंबर 1875 रोजी झारखंडच्या उलिहातु गावात झाला.

• त्यांचे शिक्षण मिशनरी स्कूलमध्ये झाले

• आदिवासी समाजातील लोकांचे बळजबरीने धर्मांतर केल्याबद्दल ख्रिस्ती मिशनरी व इंग्रजांवर जननायक बिरसा मुंडा यांचा प्रचंड राग होता, त्यांनी मिशनरी स्कूल सोडून दिली.

• ब्रिटिश व्यवस्थेत जमीनदार, जहागीरदार, सावकार इत्यादींनी आदिवासींचे प्रचंड शोषण केले होते.

उलगुलान क्रांती काय आहे ?  

• बिरसा मुंडा यांनी 1899 रोजी जल , जंगल आणि जमिनीवर आदिवासींचा हक्क सांगून उलगुलान क्रांती सुरू केली.

• बिरसा मुंडा आणि त्यांचे अनुयायांनी इंग्रजांविरुद्ध बंड पुकारले. त्यांनी अनेक ठिकाणी ब्रिटिशांवर हल्ले केले आणि सरंजामशाही व्यवस्थेला विरोध केला.

• त्यांनी लोकांना स्वतःच्या जमिनीसाठी लढण्यास प्रेरित केले. याचे फलित म्हणून 1908 मध्ये छोटा नागपूर भाडेकरू कायदा मंजूर झाला. या कायद्याअंतर्गत आदिवासी लोकांकडून बिगर आदिवासी लोकांना जमीन हस्तांतरित करण्यास बंदी घातली गेली.

 बिरसैत धर्माची स्थापना कोणी केली ? 

• भगवान बिरसा मुंडा यांनी 1895 मध्ये एक नवीन धर्म - बिरसैत धर्म सुरू केला.

• आपल्या आदिवासी लोकांना जुन्या धार्मिक विश्वासांकडे परत जाण्याचे आवाहन तसेच मूळ आदिवासी संस्कृती जोपासण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.

• पवित्रता, साधेपणा आणि सत्याचे पालन करण्यासाठी त्यांनी बिरसैत चळवळ सुरू केली.

• लोक त्यांना धरती अब्बा म्हणू लागली.

 निधन : 9 जून 1900 रोजी जननायक बिरसा मुंडा यांचा रांची कारागृहात मृत्यू झाला.

क्लायमेट रिस्क इंडेक्स

Climate Risk Index 

Subject : GS - पर्यावरण, जागतिक रिपोर्ट

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) क्लायमेट रिस्क इंडेक्स (CRI) खालील पैकी काय मोजतो ?

1. जगातील सर्वाधिक प्रदूषित देश

2. समुद्रातील पाण्याची खारटपणा वाढ

3. तीव्र हवामान घटनांमुळे देशांवर झालेली मानवी आणि आर्थिक हानी

4. ओझोन थरातील होणारे बदल

उत्तर : तीव्र हवामान घटनांमुळे देशांवर झालेली मानवी आणि आर्थिक हानी

बातमी काय ?

• Germanwatch ने प्रकाशित केलेला Climate Risk Index 2026 हा रिपोर्ट जगातील देशांवर वादळ, पूर, उष्णतेच्या लाटा यांसारख्या तीव्र हवामान घटनांचा किती परिणाम झाला याचे विश्लेषण करतो.

• 1995 ते 2024 या 30 वर्षांत जगभरात 9,700 पेक्षा जास्त हवामान आपत्ती घडल्या.

• या घटनांमध्ये 8.32 लाख लोकांचा मृत्यू झाला आणि $4.5 ट्रिलियन पेक्षा जास्त आर्थिक नुकसान झाले.

• भारत हा हवामान बदलामुळे सर्वाधिक प्रभावित देशांपैकी एक ठरला आहे.

Climate Risk Index म्हणजे काय ?

• हा इंडेक्स भूतकाळात घडलेल्या तीव्र हवामान घटनांचे आकडे तपासतो आणि त्या घटनांनी लोकांचे जीवन व अर्थव्यवस्था किती बिघडली ते दाखवतो.

• म्हणजेच, हवामान बदलाचे प्रत्यक्ष आणि मोजता येणारे परिणाम हा इंडेक्स स्पष्ट करतो.

क्लायमेट रिस्क इंडेक्स कोण प्रकाशित करतं ?

• Climate Risk Index (CRI) हा इंडेक्स Germanwatch नावाच्या जर्मनीतील पर्यावरणीय थिंक-टँक (environmental think tank) संस्था प्रकाशित करते.

• ही संस्था जगभरातील हवामान आपत्तींचा परिणाम — म्हणजे मृत्यू, आर्थिक नुकसान आणि देशांची असुरक्षितता — याचे विश्लेषण करून हा रिपोर्ट तयार करते.

CRI कसा मोजला जातो ? 

• मृत्यूंची संख्या : मोठ्या हवामान घटनांमध्ये किती लोकांचा मृत्यू झाला हे दाखवते.

• प्रति 1 लाख लोकसंख्येत मृत्यू : लोकसंख्येच्या तुलनेत देश किती असुरक्षित आहे याचे मोजमाप.

• Purchasing power parity (PPP) मध्ये नुकसान : आर्थिक नुकसान आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तुलनात्मक पद्धतीने मोजले जाते.

• Gross Domestic Product (GDP) च्या तुलनेत नुकसान : हवामान घटनेने अर्थव्यवस्थेवर किती मोठा परिणाम झाला ते कळते.

 CRI ची मर्यादा कोणत्या ? 

• हा इंडेक्स फक्त अचानक घडणाऱ्या हवामान आपत्ती जसे वादळ, पूर यांनाच मोजतो.

• समुद्राची पातळी वाढणे किंवा हिमनद्या वितळणे यांसारखे हळूहळू घडणारे परिणाम यात समाविष्ट नसतात.

CRI 2026 नुसार जगातील मुख्य निष्कर्ष :

• मागील 30 वर्षांत जगभरात 8,32,000 पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू हवामान आपत्तींमुळे झाला आहे.

• 9,700+ हवामान घटना नोंदल्या गेल्या, म्हणजे जवळपास दररोज एक घटना.

• वादळे आणि उष्णतेच्या लाटा या घटनांमुळे सर्वाधिक मृत्यू झाले, म्हणजे या घटना मानवी जीवनासाठी अत्यंत धोकादायक आहेत.

• पूरांमुळे सर्वाधिक लोक प्रभावित झाले, कारण पूर ग्रामीण-शहरी भागांना मोठ्या प्रमाणात हानी पोहोचवतात.

• वादळांमुळे एकूण आर्थिक नुकसानीपैकी 58% नुकसान झाले, म्हणजे जवळपास 2.64 ट्रिलियन डॅालर

भारताची स्थिती — अत्यंत असुरक्षित देशांमध्ये : 

• भारताची लांब किनारपट्टी, मान्सून-आधारित शेती, आणि मोठी लोकसंख्या यामुळे हवामान घटनांचा धोका जास्त वाढतो.

• 1995–2024 या काळात भारत हा जगातील 9 वा सर्वाधिक प्रभावित देश ठरला आहे.

• या काळात भारतात 430 तीव्र हवामान घटना झाल्या—जवळजवळ वर्षाला 14 घटना.

• या घटनांमध्ये 80,000 पेक्षा जास्त मृत्यू झाले आणि 170–180 अब्ज डॅालर इतकेआर्थिक नुकसान झाले.

भारतावर सर्वाधिक परिणाम करणाऱ्या घटना कोणत्या ? 

• चक्रीवादळे : किनारपट्टी राज्यांना थेट जोरदार धक्का देतात आणि शेती, घरे, वीजव्यवस्था यांचे मोठे नुकसान करतात.

• पूर आणि अतिवृष्टी : मान्सूनमधील अनियमित पावसामुळे गावं-शहरे पाण्यात बुडतात आणि लाखो लोकांचे दैनंदिन जीवन विस्कळीत होते.

• उष्णतेच्या लाटा (Heatwaves) : तापमान खूप वाढते, ज्याचा आरोग्य आणि पिकांवर गंभीर परिणाम होतो.

• दुष्काळ : पावसाअभावी शेती, पाणी उपलब्धता आणि जनजीवन प्रभावित होते.

निष्कर्ष : 

• Climate Risk Index स्पष्ट दाखवतो की हवामान बदलाचा भारतावर प्रचंड आणि सतत परिणाम होत आहे.

• भविष्यात या घटनांचा धोका आणखी वाढण्याची शक्यता असल्याने, देशाने जलद तयारी, Early Warning Systems, आणि हवामान-प्रतिरोधक पायाभूत सुविधा मजबूत करण्याची गरज आहे.

राष्ट्रीय गोपाल रत्न पुरस्कार 2025

National Gopal Ratna Award 2025

Subject : GS- पुरस्कार, सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार 2025 जिंकणारे महाराष्ट्रातील विजेते कोण ?

1. अरविंद पाटील आणि सागर बागडे

2. श्रद्धा धवन आणि अरविंद पाटील 

3. दिगंबर नाईक आणि श्रद्धा धवन

4. सागर बागडे आणि दिगंबर नाईक

उत्तर : श्रद्धा धवन आणि अरविंद पाटील 

बातमी काय ? 

• पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय विभागाने राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार 2025 च्या विजेत्यांची अधिकृत घोषणा केली आहे.

• या वर्षी एकूण 2,081 अर्ज प्राप्त झाले.

• त्यातून उत्कृष्ट कामगिरीच्या आधारावर विजेते निवड करण्यात आले.

• यामध्ये महाराष्ट्रातील 2 शेतकऱ्यांना देशी गायी /म्हशींच्या जातींचे पालन करणारे सर्वोत्तम दुग्ध उत्पादक या श्रेणीत पुरस्कार मिळाले आहेत.

राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार 2025 जिंकणारे महाराष्ट्रातील विजेते कोण ?

🥇 प्रथम क्रमांक : अरविंद यशवंत पाटील, कोल्हापूर, महाराष्ट्र

🥈 द्वितीय क्रमांक : डॉ. कंकनाला कृष्णा रेड्डी, हैदराबाद, तेलंगणा

🥉 तृतीय क्रमांक : कुमारी श्रद्धा सत्यवान धवन, अहमदनगर, महाराष्ट्र

राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार म्हणजे काय ? तो कोणाला देण्यात येतो ?

• राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार हा पशुधन व दुग्धव्यवसाय क्षेत्रातील सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मानांपैकी एक आहे.

• देशातील उत्कृष्ट दुग्ध उत्पादक, पशुपालक, डेअरी संस्थांना सन्मानित करण्यासाठी हा पुरस्कार दिला जातो.

• राष्ट्रीय गोकुळ मिशन अंतर्गत 2021 पासून दूध उत्पादक शेतकरी, दुग्ध सहकारी संस्था, दूध उत्पादक कंपनी शेतकरी उत्पादक संघटना आणि कृत्रिम रेतन तंत्रज्ञान यांना प्रोत्साहन देण्याच्या उद्देशाने दरवर्षी राष्ट्रीय गोपाल रत्न पुरस्कार देण्यात येतो.

• मंत्रालय : हा पुरस्कार मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्ध व्यवसाय मंत्रालयाच्या (Ministry of Fisheries, Animal Husbandry and Dairying)अंतर्गत पशुसंवर्धन आणि दुग्ध व्यवसाय विभागातर्फे देण्यात येतो. 

राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार केव्हा देण्यात येतो ?

• 26 नोव्हेंबर रोजी साजरा होणाऱ्या राष्ट्रीय दूध दिना निमित्त हा पुरस्कार प्रदान करण्यात येतो.

खालील श्रेणींसाठी राष्ट्रीय गोपाल रत्न पुरस्कार दिला जात आहे :

• सर्वोत्तम दूध उत्पादक शेतकरी जो देशी गायी/म्हशींच्या जातींचे संगोपन करतो. 

• सर्वोत्कृष्ट दुग्ध सहकारी संस्था / दूध उत्पादक कंपनी / शेतकरी उत्पादक संघटना 

• सर्वोत्कृष्ट कृत्रिम रेतन तंत्रज्ञ (AIT- Artificial Insemination Technician)

पुरस्काराचे स्वरूप : 

• राष्ट्रीय गोपाल रत्न पुरस्कार 2025 मध्ये गुणवत्तेचे प्रमाणपत्र, स्मृतीचिन्ह आणि पहिल्या दोन श्रेणींमध्ये - सर्वोत्कृष्ट दुग्ध उत्पादक शेतकरी आणि सर्वोत्कृष्ट सर्वोत्कृष्ट दुग्ध सहकारी संस्था / दूध उत्पादक कंपनी / शेतकरी उत्पादक संघटना यांचा समावेश असेल.

🥇 प्रथम पुरस्कार - 5 लाख रुपये

🥈 द्वितीय पुरस्कार - 3 लाख रुपये

🥉 तृतीय पुरस्कार - 2 लाख रुपये

🏅 ईशान्य प्रदेश/हिमालयीन राज्यांसाठी विशेष पुरस्कार : 2 लाख रुपये (ईशान्य क्षेत्रासाठी विशेष पुरस्कार)

रिफ्ट व्हॅली फिव्हर 

Rift Valley Fever

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) रिफ्ट व्हॅली फीवर खालील पैकी कोणत्या कारणामुळे होतो ?

1. जिवाणू

2. विषाणू

3. बुरशी

4. अमिबा

उत्तर : विषाणू

बातमी काय ?

• जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) ने मॉरिटानिया आणि सेनेगल या पश्चिम आफ्रिकी देशांत रिफ्ट व्हॅली फीवरचा प्रादुर्भाव झाल्याची पुष्टी केली आहे.

रिफ्ट व्हॅली तापा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• रिफ्ट व्हॅली फीवर हा एक विषाणूजन्य झुनोटिक आजार आहे जो प्राणी आणि मानव दोघांनाही प्रभावित करतो.

• रिफ्ट व्हॅली फीवर हा Phenuiviridae कुलातील फ्लेबोव्हायरस मुळे होणारा संसर्गजन्य रोग आहे.

• रिफ्ट व्हॅली फीवर हा प्रामुख्याने मेंढ्या, बकरी, मवेशी, उंट यांसारख्या प्राण्यांत दिसणारा व्हायरल रोग आहे, पण काही वेळा माणसांतही पसरतो.

• मानवांमध्ये हा रोग प्रामुख्याने संक्रमित प्राण्यांच्या संपर्कातून किंवा संक्रमित मच्छरांच्या चाव्याने पसरतो.

• हा व्हायरस मानसा - मानसांत प्रसारित होत नाही, म्हणजेच संक्रमित व्यक्तिच्या थेट संपर्काने पसरत नाही.

रिफ्ट व्हॅली फीवर कसा पसरतो ?

• संक्रमित प्राण्यांच्या रक्त किंवा अवयवांच्या संपर्काने.

• संक्रमित मच्छरांच्या चाव्याने.

• मच्छरांच्या विविध प्रजाती हा व्हायरस पसरवतात आणि प्रत्येक प्रदेशात वाहक वेगळा असू शकतो.

रिफ्ट व्हॅली फीवर पहिल्यांदा कोठे उत्पत्ती कोठे आढळला ?

• रिफ्ट व्हॅली तापाची उत्पत्ती केनियाच्या रिफ्ट व्हॅली प्रदेशात झाली. 

• या रोगाचे नाव केनिया देशा मधील “Rift Valley” प्रदेशावरून आले आहे. जिथे 1930 च्या दशकात हा रोग प्रथम आढळला.

• नंतर हा उप-सहारा आफ्रिकेत पसरला.

• 1977 मध्ये हा मिसर (इजिप्त) पर्यंत पोहोचला.

• 2000 मध्ये प्रथमच आफ्रिका खंडाबाहेर—सौदी अरेबिया व येमेन् येथे याचा प्रादुर्भाव दिसला.

रिफ्ट व्हॅली तापाचीचे लक्षणे कोणती ? 

सामान्य (90% प्रकरणांत) : 

• फ्लूसारखी लक्षणे

• 2–6 दिवसांनी ताप सुरू होणे

• स्नायू व सांधेदुखी

• डोकेदुखी, अशक्तपणा, पाठीचा त्रास

• कधी कधी उलटी, मळमळ, डोळे प्रकाशात न उघडणे

गंभीर प्रकरणांत :

• डोळे (Retinitis) प्रभावित

• मेंदूची सूज (Encephalitis)

• यकृताची समस्या (Hepatitis)

रिफ्ट व्हॅली फीवर वर उपचार उपलब्ध आहेत का ?

• रिफ्ट व्हॅली फीवर साठी सध्या विशिष्ट antiviral औषध उपलब्ध नाही.

• उपचार सहाय्यक (Supportive) असतात – म्हणजे ताप कमी करणे, द्रव्ये देणे, अवयवांना सपोर्ट देणे इत्यादी.

रिफ्ट व्हॅली फीवर साठी प्रतिबंध उपाय कोणते ?

• पशुधनाशी थेट संपर्क टाळणे

• मच्छर नियंत्रण व मच्छररोधकांचा वापर करणे

• संक्रमित भागात संरक्षणात्मक कपडे व हातमोजे

• जनावरांच्या मृतदेहांपासून लांब राहणे

रिफ्ट व्हॅली फीवर गंभीर का मानला जातो ?

• कृषी आणि पशुधन असलेल्या भागात हा रोग आर्थिक नुकसान करतो.

• मृत्यू दर कमी असला तरी गंभीर प्रकरणांत डोळे, मेंदू आणि यकृत यांना धोका असतो.

• मच्छरांची वाढ आणि पावसाळा वाढल्यास याचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो.

रुद्रा ब्रिगेड काय आहे ? 

What is the Rudra Brigade?

Subject : GS - संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय सेनेची रुद्रा ब्रिगेड (Rudra Brigade) कोणत्या प्रकारच्या युद्धासाठी तयार केली आहे ?

1. फक्त सागरी युद्ध

2. फक्त पर्वतीय युद्ध

3. जमीन, हवा आणि सायबर युद्ध

4. फक्त वाळवंटी युद्ध

उत्तर : जमीन, हवा आणि सायबर युद्ध

बातमी काय ?

• भारतीय सेनेची Rudra Brigade ‘त्रिशूल’ आणि ‘अखंड प्रहार’ सरावांमध्ये यशस्वीपणे तपासली गेली असून, याचबरोबर भारताने Cold Strike Doctrine लागू करण्याची तयारी दाखवली.

रुद्रा ब्रिगेड म्हणजे काय ? 

What is the Rudra Brigade?

• रुद्रा ब्रिगेड ही भारतीय सेनेची आधुनिक युद्धासाठी सक्षम ब्रिगेड आहे. 

• ही भारतीय सेनेची एकत्रित लढाऊ ब्रिगेड आहे, ज्यात पायदळ, रणगाडे, तोफखाना, हवाई संरक्षण, इंजिनिअर्स, सिग्नल्स आणि ड्रोन हे सर्व एकाच कमांडखाली काम करतात.

• म्हणजे युद्धात लागणारे सर्व दल एकत्र काम करणारी कायमस्वरूपी टीम.

• जमीन, हवा आणि सायबर या तिन्ही क्षेत्रांचा एकत्र वापर भारतीय सेनाला अधिक चपळ, सक्षम आणि तंत्रज्ञान आधारित बनवतो.

• भारतीय सेना विविध Corps Commands अंतर्गत रुद्रा ब्रिगेड चालवते.

• उत्तरेकडील सीमेवर पूर्व लडाख आणि सिक्कीम येथे रुद्रा ब्रिगेडच्या दोन ब्रिगेड आधीच तैनात आहेत.

रुद्रा ब्रिगेडची सरावातील कामगिरी : 

• ‘अखंड प्रहार’ सरावात या ब्रिगेडने अत्यंत अचूक आणि समन्वित हालचाली करून आपली तयारी सिद्ध केली.

• अनेक दिशांनी येणाऱ्या धोक्यांना जलद प्रतिसाद देण्याची क्षमता दाखवली.

रुद्रा ब्रिगेड चे मुख्य वैशिष्ट्ये कोणते ?

बहुआयामी कारवाई क्षमता ( Multi-Domain Operations) : 

• ही ब्रिगेड जमीन, हवा आणि सायबर—तिन्ही आघाड्यांवर एकाच वेळी कारवाई करू शकते.

• त्यामुळे युद्ध अधिक वेगवान आणि अचूक होते.

त्वरित तैनाती (Rapid Mobilisation) : 

• सर्व युनिट्स आधीपासूनच एकत्र असल्याने सैन्याला कधीही त्वरित हालचाल करता येते.

• पूर्वीसारखी वेगवेगळ्या ठिकाणांहून दल गोळा करण्याची गरज नाही.

बदलत्या भूभागानुसार रचना (Modular Structure) : 

• वाळवंट, पर्वत किंवा मैदानी भाग—ज्या प्रदेशात ऑपरेशन असेल त्यानुसार ब्रिगेडचा आकार आणि रचना परिस्थीतीनुसार बदलता येते.

• त्यामुळे कोणत्याही भूभागात ऑपरेशन सहज पार पाडता येते.

शक्ती-वर्धक प्रणाली (Force Multipliers) : 

ड्रोन, ISR सिस्टम, आर्टिलरी आणि हेलिकॉप्टर समर्थनामुळे ब्रिगेडची क्षमता अनेकपटीने वाढते आणि आक्रमण अधिक अचूक होते.

सीमावर्ती परिस्थितीत त्वरित प्रतिसाद (Quick Response in Border Situations) : 

• पाकिस्तानच्या उकसवणुकीला किंवा चीनच्या अचानक वाढलेल्या हालचालींना ताबडतोब प्रत्युत्तर देता येते.

कुष्ठरोग शोध अभियान 2025

Leprosy Research Campaign 2025

Subject : GS - सरकारी योजना- उपक्रम, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्रात कुष्ठरोग शोध अभियान 2025 कोणत्या कालावधीत राबवले जात आहे ? 

1. 1 ते 15 ऑक्टोबर

2. 20 ऑक्टोबर ते 20 नोव्हेंबर

3. 17 नोव्हेंबर ते 2 डिसेंबर 

4. 1 ते 31 डिसेंबर

उत्तर : 17 नोव्हेंबर ते 2 डिसेंबर

कुष्ठरोग शोध अभियान नेमकं काय आहे ?

• केंद्र सरकारच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार महाराष्ट्रात 17 नोव्हेंबर ते 2 डिसेंबर 2025 दरम्यान राज्यभर कुष्ठरोग शोध अभियान राबवले जात आहे.

• या मोहिमेत घरोगरी सर्वेक्षण करून नवीन कुष्ठरोगी रुग्ण शोधले जातील आणि त्यांना त्वरित उपचार दिले जातील.

• कुष्ठरोगावरील उपचार पूर्णपणे मोफत आणि सरकारी आरोग्य यंत्रणेमार्फत उपलब्ध आहेत, असे आरोग्य विभागाने स्पष्ट केले आहे.

• उद्दिष्ट : “2027 पर्यंत शून्य कुष्ठरोग प्रसार” या ध्येयाची पूर्तता.

कुष्ठरोग शोध अभियानाचा उद्देश कोणता ?

• घराघरांत जाऊन निदान न झालेले रुग्ण शोधणे, त्यांचा उपचार सुरू करणे आणि रोगाचा प्रसार थांबवणे.

• समाजात कुष्ठरोगाबाबत जनजागृती वाढवणे आणि लोकांना योग्य उपचाराची माहिती देणे.

कुष्ठरोग शोध अभियान कसे राबवले जात आहे ?

• सर्व जिल्ह्यांमध्ये व्यापक सर्वेक्षण करून लोकांची तपासणी करणे.

• संशयित रुग्णांची वैद्यकीय अधिकाऱ्यांकडून तपासणी करणे.

• कुष्ठरोग निदान झाल्यास बहुविध औषधोपचार (MDT) त्वरित सुरू करणे.

• राज्य, जिल्हा व तालुका स्तरावर समन्वय समित्या व प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करणे.

नागरिकांसाठी महत्त्वाची माहिती : 

• कुष्ठरोग उपचारयोग्य आहे आणि सरकारी रुग्णालयात उपचार मोफत मिळतात.

• लवकर उपचार घेतल्यास रोगाचा प्रसार थांबतो आणि अपंगत्व टाळता येते.

• नागरिकांनी तपासणीसाठी सहकार्य करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

महाराष्ट्र शासनाने कुष्ठरोग ‘Notifiable Disease’ का घोषित केला ? 

• महाराष्ट्र शासनाने नुकतेच कुष्ठरोगाला Notifiable Disease (अनिवार्य नोंदणीचा रोग) घोषित केले आहे.

• याचा अर्थ — कोणत्याही डॉक्टरांनी किंवा आरोग्य संस्थांनी निदान झालेल्या रुग्णाची नोंद 2 आठवड्यांच्या आत जिल्हा आरोग्य अधिकाऱ्यांकडे करणे बंधनकारक आहे.

• यामुळे रुग्णांचे वेळीच उपचार, रोगाचे नियंत्रण आणि राज्यातील परिस्थितीवर अचूक देखरेख ठेवता येते.

2027 पर्यंत ‘शून्य कुष्ठरोग प्रसार’ या ध्येयासाठी हे अभियान का महत्त्वाचे ?

• निदान न झालेले रुग्ण सापडल्याने संसर्गाची साखळी तोडता येते.

• जास्तीचे रुग्ण लवकर सापडल्यास उपचार वेळेत सुरू होतात.

• राज्यभर एकसमान पद्धतीने जनजागृती वाढते आणि लोकांचा भीतीचा गैरसमज दूर होतो.

कुष्ठरोग कशामुळे होतो ?  

• कुष्ठरोग हा एक संसर्गजन्य रोग आहे.

• कुष्ठरोग हा मायकोबॅक्टेरियम लेप्रे या जिवाणूमुळे होतो.

• नाक आणि तोंडातून थेंबांद्वारे जिवाणू प्रसारित केले जातात.

• हस्तांदोलन करणे किंवा कुष्ठरोग झालेल्या व्यक्तीला मिठी मारणे, एकत्र जेवण करणे किंवा एकमेकांच्या शेजारी बसणे यासारख्या अनौपचारिक संपर्कातून हा रोग पसरत नाही.

कुष्ठरोगाचा शोध कोणी लावला ?

• इ.स. 1873 मध्ये नॉर्वेतील वैद्य गेरहार्ट हेन्‍रिक आरमौअर हान्सेन (Gerhard Henrik Armauer Hansen) यांना प्रथम ऊतींच्या नमुन्यात कुष्ठरोगाचे जीवाणू आढळले. 

• या जीवाणूंमुळे कुष्ठरोग होतो, असे त्यांनी इ.स. 1874 मध्ये सिद्ध केले.

• त्यांच्या या शोधामुळे कुष्ठरोगाला हान्सेन रोग (Hansen Disease) असेही म्हणतात.