Nimesulide

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) औषधे व सौंदर्यप्रसाधने कायदा, 1940 मधील कलम 26A अंतर्गत केंद्र सरकारने अलीकडे कोणत्या औषधाच्या 100 mg पेक्षा जास्त तोंडी (Oral) स्वरूपावर बंदी घातली आहे ?

1. पॅरासिटामॉल

2. नायमेसुलाइड

3. आयबूप्रोफेन

4. ॲस्पिरिन

उत्तर : नायमेसुलाइड (Nimesulide)

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने नायमेसुलाइड (Nimesulide) या औषधाच्या 100 mg पेक्षा जास्त तोंडी स्वरूपाच्या उत्पादन, विक्री आणि वितरणावर तात्काळ बंदी घातली आहे.

• ही कारवाई औषधे व सौंदर्यप्रसाधने कायदा, 1940 मधील कलम 26A अंतर्गत करण्यात आली आहे.

नायमेसुलाइड म्हणजे काय ?

• नायमेसुलाइड हे वेदना आणि ताप कमी करण्यासाठी वापरले जाणारे औषध आहे.

• हे NSAID (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drug) या गटात मोडते.

• शरीरात वेदना व सूज निर्माण करणाऱ्या रासायनिक घटकांवर परिणाम करून हे औषध काम करते.

• सामान्यतः याचा वापर अल्पकालीन उपचारासाठीच करणे अपेक्षित असते.

नायमेसुलाइड या औषधाशी संबंधित आरोग्याचा धोका कोणता ?

• नायमेसुलाइडचा जास्त डोस किंवा दीर्घकाळ वापर केल्यास यकृतावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात.

• काही रुग्णांमध्ये यामुळे लिव्हर एन्झाइम्स वाढणे,

• तर काही प्रकरणांमध्ये लिव्हर फेल्युअरचा धोका देखील आढळून आला आहे.

• म्हणूनच या औषधाला हेपॅटो-टॉक्सिक (यकृतास अपायकारक) मानले जाते.

 बंदी का घालण्यात आली ?

• सरकारच्या तज्ज्ञ समितीने दिलेल्या अहवालानुसार, -

• 100 mg पेक्षा जास्त तोंडी मात्रेतील नायमेसुलाइड मानवी आरोग्यास सुरक्षित नाही.

• जास्त मात्रेमुळे मानवी आरोग्यास, विशेषतः यकृताला (लिव्हर) गंभीर धोका निर्माण होऊ शकतो, असे तज्ज्ञांच्या अहवालातून स्पष्ट झाले आहे.

• याचबरोबर बाजारात याच उद्देशासाठी अधिक सुरक्षित वेदनाशामक औषधे उपलब्ध आहेत.

• त्यामुळे सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने या औषधावर बंदी घालणे आवश्यक ठरले.

कलम 26A चे महत्त्व : 

• औषधे व सौंदर्यप्रसाधने कायदा, 1940 मधील कलम 26A (Section 26A of the Drugs and Cosmetics Act, 1940) केंद्र सरकारला असा अधिकार देते की,-

• " कोणतेही औषध मानवी आरोग्यास अपायकारक असल्याचे आढळून आल्यास, त्याचे उत्पादन, विक्री व वितरण तात्काळ बंद करता येते."

या निर्णयाचे महत्त्व (Significance) : 

• या निर्णयामुळे भारतातील औषध सुरक्षेची यंत्रणा अधिक मजबूत होईल.

• रुग्णांमध्ये औषधांमुळे होणाऱ्या यकृताच्या आजारांचा धोका कमी होईल.

• डॉक्टर आणि रुग्ण दोघांनाही योग्य व सुरक्षित औषधमात्रेचे पालन करण्याचा संदेश मिळेल.

• एकूणच हा निर्णय सार्वजनिक आरोग्य संरक्षणासाठी महत्त्वाचा आहे.

Greenfield Six-Lane access-controlled highway project approved in Maharashtra

Subject : GS - सरकारी योजना - महाराष्ट्र 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे आर्थिक व्यवहार विषयक मंत्रिमंडळ समितीने (CCEA) महाराष्ट्रात कोणत्या ग्रीनफिल्ड सहा-पदरी ॲक्सेस-कंट्रोल्ड महामार्ग प्रकल्पाला मंजुरी दिली आहे ?

1. पुणे–नाशिक एक्सप्रेसवे

2. नागपूर–गोवा शक्तिपीठ महामार्ग

3. नाशिक–सोलापूर–अक्कलकोट कॉरिडॉर

4. मुंबई–नागपूर समृद्धी महामार्ग

उत्तर : नाशिक–सोलापूर–अक्कलकोट कॉरिडॉर (Nashik-Solapur-Akkalkot Corridor)

बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या बैठकीत आर्थिक व्यवहार विषयक मंत्रिमंडळ समिती (CCEA) ने महाराष्ट्रात 374 कि.मी. लांबीच्या सहा-पदरी ग्रीनफिल्ड ॲक्सेस-कंट्रोल्ड नाशिक–सोलापूर–अक्कलकोट महामार्ग बांधण्यास मंजुरी दिली आहे.

हा प्रकल्प काय आहे ?

• हा एक नवीन (ग्रीनफिल्ड) सहा-पदरी ॲक्सेस-कंट्रोल्ड महामार्ग प्रकल्प आहे.

• तो नाशिक, अहिल्यानगर आणि सोलापूर या महत्त्वाच्या शहरांना जोडेल आणि पुढे कुर्नूल दिशेने संपर्क मजबूत करेल.

• हा प्रकल्प पीएम गतिशक्ती राष्ट्रीय बृहद् आराखडा (PM Gati Shakti National Master Plan) या धोरणाअंतर्गत एकात्मिक वाहतूक पायाभूत सुविधा विकासासाठी मंजूर करण्यात आला आहे.

• हा प्रकल्प ₹19,142 कोटींच्या भांडवली खर्चाने बांधा–वापरा–हस्तांतरित करा(Build–Operate–Transfer) तत्त्वावर राबवला जाणार आहे.

प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

• या महामार्गाची लांबी 374 कि.मी. असेल आणि तो सहा पदरी ॲक्सेस-कंट्रोल्ड स्वरूपाचा असेल.

• या प्रकल्पामुळे प्रवासाचा वेळ सुमारे 17 तासांनी कमी

• आणि प्रवासाचे अंतर सुमारे 201 कि.मी. ने घटेल.

• हा मार्ग पश्चिम किनारपट्टीपासून पूर्व किनारपट्टीपर्यंत थेट व जलद दळणवळण उपलब्ध करून देईल.

प्रकल्पाचे आर्थिक व धोरणात्मक महत्त्व : 

• या महामार्गामुळे वाहतूक क्षमता आणि लॉजिस्टिक कार्यक्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढेल.

• औद्योगिक कॉरिडॉरशी संबंधित मालवाहतुकीस गती मिळेल.

• यामुळे नाशिक, अहिल्यानगर, धाराशिव आणि सोलापूर जिल्ह्यांच्या आर्थिक विकासाला चालना मिळणार आहे.

• तसेच वाहतूक कोंडी, प्रवासाचा खर्च आणि अपघातांचा धोका कमी होण्यास मदत होईल.

रोजगार निर्मिती : 

• या प्रकल्पातून सुमारे 251.06 लाख मनुष्य-दिवस प्रत्यक्ष रोजगार आणि

• 313.83 लाख मनुष्य-दिवस अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे.

• मार्गालगतच्या परिसरात आर्थिक घडामोडी वाढल्यामुळे अतिरिक्त रोजगार संधीही निर्माण होतील.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• प्रकल्प : नाशिक–सोलापूर–अक्कलकोट ग्रीनफिल्ड कॉरिडॉर

• लांबी : 374 कि.मी.

• खर्च : ₹19,142 कोटी

• तत्त्व : BOT (Build–Operate–Transfer)

INSV कौंडिण्य (Kaundinya)

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) INSV कौंडिन्यच्या निर्मितीसाठी प्रेरणा कोणत्या ऐतिहासिक स्रोतामधून घेण्यात आली आहे ?

1. अजिंठा गुहेतील पाचव्या शतकातील चित्रे

2. हडप्पा संस्कृतीतील शिक्के

3. सिंधू नदीकाठावरील अवशेष

4. तामिळ संगम साहित्य

उत्तर : अजिंठा गुहेतील पाचव्या शतकातील चित्रे

बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी INSV कौंडिन्य या विशेष जहाजाच्या निर्मितीत योगदान देणाऱ्या डिझायनर्स, कारागीर, जहाज बांधणारे तज्ञ आणि भारतीय नौदल यांचे अभिनंदन केले आहे.

• हे जहाज भारताच्या प्राचीन समुद्री परंपरेचे आधुनिक प्रतीक मानले जात आहे आणि भारताच्या ऐतिहासिक सागरी क्षमतेचा गौरव करणारा एक महत्त्वाचा उपक्रम ठरतो.

INSV कौंडिन्य बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• INSV कौंडिन्य हे एक Stitched Ship म्हणजेच शिवण-तंत्राने तयार केलेले जहाज आहे.

• हे जहाज अजिंठा गुहेतील पाचव्या शतकातील जहाजांच्या चित्रांवरून प्रेरित आहे.

• या जहाजाच्या निर्मितीत लोखंडी खिळ्यांचा वापर न करता, पारंपरिक भारतीय तंत्रज्ञान वापरण्यात आले आहे.

जहाजाला “कौंडिन्य” हे नाव का देण्यात आले ?

• या जहाजाचे नाव कौंडिन्य या प्रसिद्ध भारतीय सागरी प्रवाशाच्या नावावरून देण्यात आले आहे.

• कौंडिन्य यांनी सुमारे 2,000 वर्षांपूर्वी दक्षिण-पूर्व आशियात फुनान राज्याची (आजचा कंबोडिया/व्हिएतनाम प्रदेश) स्थापना केल्याचे मानले जाते.

• हे नाव भारताच्या ऐतिहासिक सागरी प्रभावाचे प्रतीक आहे.

जहाजाची निर्मिती कशी करण्यात आली ?

• INSV कौंडिन्यचे बांधकाम पारंपरिक शिवण-तंत्राने करण्यात आले आहे. 

• यामध्ये नारळाच्या सालीपासून तयार केलेले दोर (Coir Rope), लाकडी सांधेजोड, नैसर्गिक राळ आणि कापसाचे शिड यांचा वापर करण्यात आला आहे.

• या प्रक्रियेत केरळमधील कुशल कारागिरांचा मोठा सहभाग होता.

जहाजावरील प्रतीकात्मक घटक :

• या जहाजावर गंडभेरुंड (दोन डोकी असलेला पौराणिक गरुड), सिंह-याली आणि हडप्पा संस्कृतीच्या धर्तीचा दगडी नांगर (Anchor) असे प्रतीकात्मक घटक कोरलेले आहेत.

• हे घटक भारताच्या प्राचीन सांस्कृतिक व सागरी वारशाचे प्रतिनिधित्व करतात.

या प्रकल्पाचे महत्त्व :

• INSV कौंडिन्य भारताच्या प्राचीन समुद्री ज्ञान, व्यापार आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची परंपरा दर्शवते.

• हा प्रकल्प भारताची सांस्कृतिक ओळख, सागरी मुत्सद्दीपणा (Maritime Diplomacy) आणि ऐतिहासिक वारसा जगासमोर अधोरेखित करतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• जहाज : INSV कौंडिन्य

• प्रकार : Stitched Ship (शिवण-तंत्र जहाज)

• प्रेरणा : अजिंठा गुहेतील जहाज – 5वे शतक

• नावाचा स्रोत : कौंडिन्य – प्राचीन भारतीय सागरी प्रवासी

• सहभाग : भारतीय नौदल + संस्कृती मंत्रालय + होडी इनोव्हेशन्स

• महत्त्व : प्राचीन सागरी परंपरा व आधुनिक सागरी मुत्सद्दीपणा

VoWiFi service launched in all Telecom Circles of the Country

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे देशातील सर्व दूरसंचार परिमंडळांमध्ये Voice over WiFi (VoWiFi) सेवा सुरू करणारी कंपनी कोणती ?

1. एअरटेल

2. जिओ

3. व्होडाफोन-आयडिया

4. भारत संचार निगम लिमिटेड

उत्तर : भारत संचार निगम लिमिटेड (BSNL)

बातमी काय ?

• भारत संचार निगम लिमिटेड (BSNL) ने देशातील सर्व दूरसंचार सर्कलमध्ये Voice over WiFi (VoWiFi) सेवा सुरू केली आहे.

• या सेवेमुळे आता ग्राहकांना मोबाईल नेटवर्क नसतानाही Wi-Fi च्या माध्यमातून कॉल आणि SMS करता येणार आहेत.

Voice over WiFi (VoWiFi) म्हणजे काय ?

• Voice over WiFi म्हणजे अशी तंत्रज्ञान सेवा आहे, ज्यामध्ये मोबाईल टॉवरऐवजी Wi-Fi नेटवर्कचा वापर करून फोन कॉल आणि संदेश सेवा (SMS) दिली जाते.

• या प्रणालीमध्ये ग्राहकाचा तोच मोबाईल क्रमांक आणि फोनमधील नेहमीचा डायलर वापरला जातो.

• ही सेवा IMS (IP Multimedia Subsystem) या तंत्रज्ञानावर आधारित असल्यामुळे कॉल सुरक्षित आणि विश्वासार्ह राहतात.

VoWiFi कसे काम करते ?

• ग्राहकाचा स्मार्टफोन जेव्हा घरातील, कार्यालयातील किंवा सार्वजनिक Wi-Fi नेटवर्कला जोडला जातो,

• तेव्हा तो मोबाईल टॉवरऐवजी थेट दूरसंचार नेटवर्कशी इंटरनेटद्वारे जोडला जातो.

• SIM कार्डच्या आधारे वापरकर्त्याची ओळख निश्चित केली जाते, त्यामुळे सुरक्षेची पातळी सामान्य मोबाईल कॉलप्रमाणेच राहते.

• आवाज डिजिटल डेटामध्ये रूपांतरित होऊन इंटरनेटद्वारे प्रसारित केला जातो.

• जर Wi-Fi सिग्नल कमजोर झाला, तर कॉल आपोआप मोबाईल नेटवर्कवर (VoLTE) वळतो, त्यामुळे कॉल खंडित होत नाही.

VoWiFi सेवेची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• ही सेवा IMS-आधारित असल्यामुळे Wi-Fi आणि मोबाईल नेटवर्कमध्ये सहज बदल होतो.

• ग्राहकांना कोणतेही नवीन अ‍ॅप डाऊनलोड करण्याची गरज नसते.

• VoWiFi कॉलसाठी अतिरिक्त शुल्क आकारले जात नाही, हे कॉल सामान्य कॉलप्रमाणेच मानले जातात.

• इमारतींच्या आत, तळघरात, उंच इमारतींमध्ये किंवा मोबाईल नेटवर्क कमजोर असलेल्या भागातही सुस्पष्ट कॉल गुणवत्ता मिळते.

• बहुतेक आधुनिक स्मार्टफोनमध्ये फक्त सेटिंगमध्ये VoWiFi सुरू केल्यावर ही सेवा वापरता येते.

• यामुळे मोबाईल टॉवरवरील ताण कमी होऊन नेटवर्कची कार्यक्षमता वाढते.

VoWiFi सेवेचे फायदे

• मोबाईल नेटवर्क नसलेल्या भागातही विश्वसनीय कॉल सेवा उपलब्ध होते.

• कॉलचा आवाज अधिक स्पष्ट आणि स्थिर राहतो.

• SIM-आधारित प्रमाणीकरणामुळे डेटा आणि कॉल सुरक्षितता कायम राहते.

• ग्रामीण भाग, डोंगराळ क्षेत्रे आणि इनडोअर लोकेशन्ससाठी ही सेवा विशेष उपयुक्त ठरते.

Maharashtra Police Raising Day

Subject : GS - दिनविशेष, महाराष्ट्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी महाराष्ट्र पोलीस दलाला पोलीस ध्वज केव्हा प्रदान केला ?

(महाराष्ट्र पोलीस भरती 2023, 2021, 2016, .....)

1. 2 जानेवारी 1961

2. 26 जानेवारी 1961

3. 1 मे 1960

4. 2 ऑक्टोबर 1961

उत्तर : 2 जानेवारी 1961

महाराष्ट्र पोलीस वर्धापन दिनाच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा 🙏💐💐

महाराष्ट्र पोलीस भरती परीक्षेत वारंवार विचारलेले IMP प्रश्न : 

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस वर्धापन (स्थापना) दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

• 2 जानेवारी 1961 रोजी भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी महाराष्ट्र पोलीस दलाला पोलीस ध्वज प्रदान केला होता. त्यामुळे 2 जानेवारी हा दिवस पोलीस वर्धापन दिन म्हणून साजरा केला जातो. 

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस दलाचे ब्रीदवाक्य कोणते ?

• “सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय” हे महाराष्ट्र पोलीस दलाचे ब्रीदवाक्य आहे.

• महाराष्ट्र पोलीस सज्जनांचे रक्षण करण्यास आणि दुर्जनांवर नियंत्रण ठेवून त्यांचा नायनाट करण्यास कटीबध्द आहेत. असा या ब्रीदवाक्याचा अर्थ होतो.

प्रश्न) राज्य पोलीस दलाचे नियतकालिक मुखपत्र कोणते ? 

• राज्य पोलीस दलाचे नियतकालिक दक्षता हे मुखपत्र आहे.

• दक्षता हे मासिक आहे म्हणजे हे दर महिन्याला प्रसिद्ध होते.

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस ध्वजातील पारंपारिक चिन्ह कोणते ? 

• पंचकोनी तारा 

प्रश्न) महाराष्ट्र राज्याच्या पोलिस ध्वजावर अभय निदर्शक म्हणून कोणते चिन्ह आहे ?

• हाताचा पंजा

प्रश्न) राज्यातील पोलीस दलातील सर्वोच्च पद कोणते ? 

• पोलीस महासंचालक

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस दलाचे मुख्यालय कोठे आहे ?

• मुंबई 

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस अकॅडमी कुठे आहे ?

• नाशिक

प्रश्न) महाराष्ट्र राज्य गुन्हे अन्वेषण विभागाचे मुख्यालय कोठे आहे ?

• पुणे

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस दलाचे पोलीस संशोधन केंद्र कोठे आहे ?

• पुणे

प्रश्न) महाराष्ट्र गुप्तवार्ता प्रबोधनी कोणत्या शहरात आहे ?

• पुणे

New logo & Mascot “सांख्यिकी”

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दिनांक 1 जानेवारी 2026 रोजी कोणत्या केंद्रीय मंत्रालयाने आपले नवे बोधचिन्ह (Logo) आणि नवे मॅस्कॉट सादर केले ?

1. वित्त मंत्रालय

2. सांख्यिकी आणि अंमलबजावणी उपक्रम मंत्रालय

3. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

4. माहिती व प्रसारण मंत्रालय

उत्तर : सांख्यिकी आणि अंमलबजावणी उपक्रम मंत्रालय (Ministry of Statistics & Programme Implementation)

बातमी काय ?

• सांख्यिकी आणि अंमलबजावणी उपक्रम मंत्रालयाने (Ministry of Statistics & Programme Implementation) 1 जानेवारी 2026 रोजी आपले नवे बोधचिन्ह (Logo) आणि नवे मॅस्कॉट “सांख्यिकी” यांचे अनावरण केले आहे.

• हा निर्णय मंत्रालयाची संस्थात्मक ओळख आधुनिकीकरण, सार्वजनिक संवाद वाढवणे आणि राष्ट्र उभारणीत अधिकृत आकडेवारीची भूमिका बळकट करण्यासाठी घेण्यात आलेला महत्त्वाचा टप्पा आहे.

नव्या बोधचिन्हाचा अर्थ व संदेश : 

• नवे बोधचिन्ह भारताच्या विकास प्रक्रियेत माहिती व आकडेवारीचे महत्त्व अधोरेखित करते.

• हे बोधचिन्ह मंत्रालयाची डेटा-चालित प्रशासन, पारदर्शकता आणि विकासासाठीची वचनबद्धता दर्शवते.

• या बोधचिन्हामागे भारताचा सांस्कृतिक वारसा आणि आधुनिक सांख्यिकीय विज्ञान या दोन्हींची प्रेरणा आहे.

• यामधून मंत्रालयाचा “विकासासाठी डेटा ” (Data for Development) हा मुख्य संदेश व्यक्त होतो.

बोधचिन्हातील प्रमुख प्रतीकांचे महत्त्व : 

• बोधचिन्हामधील अशोक चक्र सत्य, पारदर्शकता आणि सुशासन (truth, transparency, and good governance) यांचे प्रतीक आहे.

• मध्यभागी असलेले रुपयाचे चिन्ह (₹) आर्थिक नियोजन, धोरणनिर्मिती आणि राष्ट्रीय विकासात आकडेवारीची महत्त्वाची भूमिका दर्शवते.

• यामधील विविध संख्या आणि चिन्हे, आधुनिक माहिती प्रणाली आणि सांख्यिकी विज्ञानाचे प्रतिनिधित्व करतात.

नवे मॅस्कॉट “सांख्यिकी” म्हणजे काय ?

• मंत्रालयाने “सांख्यिकी” नावाने नवे मॅस्कॉट सादर केले.

• “सांख्यिकी” मॅस्कॉट हे एक मैत्रीपूर्ण आणि नागरिक-केंद्री स्वरूपाचे पात्र आहे.

• याचा उद्देश सांख्यिकीय माहिती सामान्य नागरिकांसाठी सोपी, समजण्याजोगी आणि आकर्षक बनवणे हा आहे.

“सांख्यिकी” मॅस्कॉटचे महत्त्व व उपयोग : 

• “सांख्यिकी” हा मॅस्कॉट अचूकता, पारदर्शकता आणि डेटा-चालित प्रशासन या मंत्रालयाच्या मुख्य मूल्यांचे प्रतीक आहे.

• तो जटिल सांख्यिकीय संकल्पना सोप्या व दृश्य स्वरूपात स्पष्ट करण्यास मदत करतो.

• हा मॅस्कॉट राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण (NSO) जनजागृती मोहिमा, शैक्षणिक साहित्य, डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये मंत्रालयाची अधिकृत ओळख म्हणून वापरला जाणार आहे.

• यामुळे अधिकृत आकडेवारीवरील लोकांचा विश्वास वाढवणे आणि लोकसहभाग प्रोत्साहित करणे हा उद्देश साध्य होणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• मंत्रालय : सांख्यिकी आणि अंमलबजावणी उपक्रम मंत्रालय (MoSPI)

• लॅान्च दिनांक : 1 जानेवारी 2026

• लॅान्च : बोधचिन्ह + मॅस्कॉट “सांख्यिकी”

• थीम : Data for Development

• उद्देश : पारदर्शकता, डेटा-आधारित निर्णय, लोकसहभाग

Electronics Component Manufacturing Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे इलेक्ट्रॉनिक्स घटक उत्पादन योजना (Electronics Components Manufacturing Scheme) अंतर्गत 22 अतिरिक्त प्रकल्पांना मंजुरी देणारे केंद्र सरकारचे मंत्रालय कोणते ?

1. वाणिज्य व उद्योग मंत्रालय

2. अवजड उद्योग मंत्रालय

3. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

4. विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालय

उत्तर : इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारच्या इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY) ने इलेक्ट्रॉनिक्स घटक उत्पादन योजने अंतर्गत 22 अतिरिक्त प्रकल्पांना मंजुरी दिली आहे.

• या प्रकल्पांमधून सुमारे ₹41,863 कोटींची गुंतवणूक होणार असून

• भारतामधील इलेक्ट्रॉनिक्स घटक उत्पादन क्षमतेला मोठी चालना मिळणार आहे.

इलेक्ट्रॉनिक्स घटक उत्पादन योजना म्हणजे काय ?

What is Electronics Components Manufacturing Scheme ?

• ECMS ही केंद्र सरकारची एक प्रमुख प्रोत्साहन योजना आहे.

• या योजनेचा उद्देश भारतामध्ये इलेक्ट्रॉनिक घटक, सब-असेंब्ली आणि भांडवली उपकरणांचे देशांतर्गत उत्पादन वाढवणे

• इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रातील आयात अवलंबित्व कमी करणे हा आहे.

• मंत्रालय : ही योजना थेट इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयामार्फत (Ministry of Electronics and Information Technology -MeitY) राबवली जाते.

या योजनेची पार्श्वभूमी व कालावधी :

• ECMS योजनेला 2024 मध्ये केंद्रीय मंत्रिमंडळाची मंजुरी मिळाली आहे.

• या योजनेसाठी एकूण ₹22,919 कोटींचा निधी निश्चित करण्यात आला आहे.

• योजनेअंतर्गत टर्नओव्हर-आधारित प्रोत्साहनासाठी ६ वर्षांचा कालावधी (त्यात १ वर्षाची तयारी कालावधी)

• आणि भांडवली गुंतवणूक (Capex) प्रोत्साहनासाठी ५ वर्षांचा कालावधी देण्यात आला आहे.

योजनेत प्रामुख्याने : 

• PCB, कॅमेरा मॉड्यूल्स, कॉपर-क्लॅड लॅमिनेट्स, पॉलीप्रॉपिलीन फिल्म्स आणि इलेक्ट्रॉनिक्स भांडवली उपकरणे या घटकांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.

प्रोत्साहनाची रक्कम : 

• उत्पादनातील वाढ आणि रोजगार निर्मितीशी थेट जोडलेली आहे,

• ज्यामुळे लवकर गुंतवणूक करणाऱ्या कंपन्यांना अधिक फायदा मिळतो.

धोरणात्मक उद्दिष्टे काय आहेत ?

• इलेक्ट्रॉनिक्स घटक उत्पादन योजनेद्वारे -

• कॉपर-क्लॅड लॅमिनेट्ससाठी 100% देशांतर्गत मागणी पूर्ण करणे,

• त्याचबरोबर PCB साठी 20%, आणि कॅमेरा मॉड्यूल्ससाठी 15% देशांतर्गत मागणी पूर्ण करणे अपेक्षित आहे.

• यासाठी देशांतर्गत उत्पादन क्षमता उभारण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

• या योजनेद्वारे देशांतर्गत मागणीचा मोठा भाग स्वदेशीच्या माध्यमातून पूर्ण करता येईल.

या निर्णयाचे महत्त्व (Significance) : 

• इलेक्ट्रॉनिक्स घटक उत्पादन योजने मुळे भारताच्या इलेक्ट्रॉनिक्स मूल्यसाखळीतील सर्वात कमकुवत दुवा असलेल्या घटक उत्पादन क्षेत्राला बळकटी मिळणार आहे.

• यामुळे देशांतर्गत मूल्यवर्धन (Domestic Value Addition) वाढेल

• आणि भारताचे जागतिक मूल्य साखळी (Global Value Chains) मधील एकत्रीकरण अधिक मजबूत होईल.

• या योजनेतून सुमारे 91,600 थेट रोजगार निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे,

• तसेच देशांतर्गत संशोधन व विकास (R&D) क्षमतेलाही चालना मिळेल.

Krantijyoti Savitri Bai Phule

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास- महाराष्ट्रातील समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म कोणत्या गावी झाला ? 

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती, सातारा पोलीस भरती 2021, 2023) 

1. कराड

2. वाई

3. अंग

4. नायगाव

उत्तर : नायगाव (सातारा जिल्हा) 

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• जन्म : क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी सातारा जिल्ह्याच्या खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे झाला.

• 1840 मध्ये त्यांचा विवाह ज्योतिबा फुले यांच्याशी झाला.

• लग्नानंतर ज्योतिबांनी त्यांना घरीच शिक्षण द्यायला सुरुवात केली.

• 1848 रोजी जोतिराव फुले यांनी पुण्याच्या बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात मागासवर्गीय मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली. आणि सावित्रीबाई फुले त्या शाळेच्या पहिल्या शिक्षिका व मुख्याध्यापिका झाल्या.

• क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले भारताच्या पहिल्या शिक्षिका व मुख्याध्यापिका झाल्या.

• 1852 मध्ये सावित्रीमाईंनी महिलांच्या हक्कांबद्दल जागरुकता निर्माण करण्यासाठी महिला सेवा मंडळ सुरू केले.

• 1863 साली जोतीराव-सावित्रीबाईंनी गंजपेठेतील राहत्या घरात विधवा स्त्रियांच्या समस्या लक्षात घेऊन बालहत्या प्रतिबंधकगृहाची स्थापना केली

• समता, स्वातंत्र्य आणि विवेकनिष्ठा या तत्त्वांवर आधारित नवा आधुनिक समाज निर्माण करण्यासाठी 24 सप्टेंबर 1873 रोजी पुणे येथे जोतिराव फुले यांनी ‘सत्यशोधक समाजा’ ची स्थापना केली यात आणि अशा सर्वच कार्यात सावित्रीबाईंची खंबीर साथ त्यांना लाभली.

• 1890 मध्ये ज्योतिबांच्या मृत्यूनंतर सावित्रीमाईंनी सत्यशोधक समाज या संस्थेचे कार्य पुढे नेले. 

• 1893 साली सासवड येथे झालेल्या सत्यशोधक परिषदेचे अध्यक्षपद सावित्रीमाईंनी भूषविले.

• 1876-1877 आणि 1896 या काळात महाराष्ट्रात भयंकर दुष्काळ पडला होता. त्या वेळी सावित्रीबाईंनी गोरगरिबांना खूप मदत केली. सत्यशोधक समाजाद्वारे ठिकठिकाणी अन्नछत्रे उघडून भोजनाची व्यवस्था करण्यात आली.  

मृत्यू : 

• 1897 पासून पुण्यात प्लेगची साथ आली, तेव्हा मृत्यूला न घाबरता सावित्रीबाईंनी प्लेगबाधित रुग्णांची सेवाशुश्रूषा केली.

• पण अखेर त्यांना प्लेगची बाधा होऊन 10 मार्च 1897 रोजी त्यांचे निधन झाले.

साहित्य : 

सावित्रीबाई या एक प्रतिभासंपन्न कवयित्री होत्या. 

• ‘काव्यफुले’ (1854) - काव्यसंग्रह

• ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ (1892) - काव्यसंग्रह

• "जा, शिक्षण मिळवा" - कविता

महाराष्ट्रात बालिका दिन केव्हा असतो ? 

• बालिका दिवस हा महाराष्ट्रामध्ये क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले यांच्या जयंती निमित्त साजरा केला जातो.

• 3 जानेवारी हा सावित्रीमाईंचा जन्मदिवस संपूर्ण महाराष्ट्रात बालिका दिन व महिला मुक्तीदिन म्हणून साजरा केला जातो.

• महाराष्ट्र शासनाकडून 1955 पासून 3 जानेवारी हा दिवस बालिका दिन म्हणून साजरा करण्यास सुरुवात झाली.

• क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी सातारा जिल्ह्याच्या खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे झाला.

Supreme Court Stays its Aravallis Judgment

Subject : GS - राज्यशास्त्र, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अरावली पर्वतरांगांबाबत सर्वोच्च न्यायालयाने नोव्हेंबर 2025 चा निर्णय सध्या का स्थगित ठेवला आहे ?

1. अरावलीतील नद्यांचे प्रदूषण वाढल्यामुळे

2. अरावलीतील खाणकाम पूर्णपणे बंद करण्यासाठी

3. 100 मीटर उंची व 500 मीटर क्लस्टरवर आधारित मर्यादित व्याख्या वादग्रस्त ठरल्यामुळे

4. अरावलीच्या भौगोलिक विस्तारावर वाद निर्माण झाल्यामुळे

उत्तर : 100 मीटर उंची व 500 मीटर क्लस्टरवर आधारित मर्यादित व्याख्या वादग्रस्त ठरल्यामुळे

बातमी काय ?

• सर्वोच्च न्यायालयाने अरावली पर्वतरांगांबाबत नोव्हेंबर 2025 मध्ये दिलेला निर्णय तात्पुरता स्थगित (Abeyance) ठेवला आहे.

मूळ वाद नेमका काय आहे ?

• केंद्र सरकारच्या शिफारशींनंतर सर्वोच्च न्यायालयाने अरवलीची नवीन व्याख्या मान्य केली होती.

• या निर्णयानुसार अरावली टेकडी म्हणून ओळख मिळण्यासाठी किमान 100 मीटर उंची आणि 500 मीटर सलग टेकड्यांचा समूह (Cluster) असा निकष लावण्यात आला होता.

Save Aravalli Hills Movement म्हणजे काय ?

• सर्वोच्च न्यायालयाने अरावली पर्वतरांगांसाठी 100 मीटर उंची व 500 मीटर क्लस्टर असा निकष स्वीकारल्यानंतर हा मुद्दा चर्चेत आला.

• या निकषांमुळे अरावलीतील बहुसंख्य कमी उंचीच्या टेकड्या पर्यावरणीय संरक्षणाबाहेर जाण्याची शक्यता निर्माण झाली.

• यामुळे बेकायदेशीर खाणकाम, बांधकाम आणि जंगलतोड वाढेल, अशी पर्यावरण कार्यकर्ते व स्थानिक नागरिकांची भीती व्यक्त झाली.

• सर्वोच्च न्यायालयाने अरवली पर्वतांची व्याख्या बदलल्यानंतर जवळपास संपूर्ण उत्तर भारतात या निर्णयाविरोधात आंदोलनं सुरू झाली होती.

• या पार्श्वभूमीवर अरावलीचे नैसर्गिक व पर्यावरणीय महत्त्व जपण्यासाठी Save Aravalli Hills Movement सुरू करण्यात आला.

100 मीटर उंचीचा निकष वादग्रस्त का ठरला ?

• अरावलीतील अनेक टेकड्या 100 मीटरपेक्षा कमी उंचीच्या आहेत

➡️ अशा टेकड्या - 

• थार वाळवंटाचा प्रसार रोखतात

• भूजल पुनर्भरणात मदत करतात

• स्थानिक हवामान संतुलन राखतात

परंतु नवीन व्याख्येमुळे - 

• या टेकड्या “अरावली” म्हणून गणल्या जाणार नाहीत

• पर्यावरणीय कायदे लागू होणार नाहीत

• खाणकाम व बांधकामासाठी मोकळीक मिळेल

➡️ म्हणजेच कमी उंचीच्या पण पर्यावरणासाठी महत्त्वाच्या टेकड्यांचे संरक्षण नष्ट होण्याचा धोका निर्माण होतो.

सर्वोच्च न्यायालयाने Suo Motu दखल का घेतली ?

➡️ न्यायालयाने स्वतःहून (Suo Motu) निरीक्षण नोंदवले की-

• फक्त उंचीच्या निकषावर संरक्षण ठरवणे योग्य नाही.

• यामुळे पर्यावरणीय संरक्षण धोक्यात येऊ शकते.

• या निकषांमुळे राजस्थानमध्ये असलेल्या 12,081 टेकड्यांपैकी फक्त 1,048 टेकड्यांनाच संरक्षण मिळेल, अशी बाब न्यायालयाच्या निदर्शनास आली.

सर्वोच्च न्यायालयाचा आत्ताचा निर्णय कोणता ?

• न्यायालयाने नोव्हेंबर 2025 चा निर्णय सध्या स्थगित ठेवला.

• तसेच शाश्वत किंवा नियंत्रित खाणकामाचे अल्पकालीन व दीर्घकालीन परिणाम अभ्यासण्यासाठी उच्चस्तरीय तज्ज्ञ समिती नेमण्याचा प्रस्ताव दिला.

अरावली पर्वतरांगे बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• अरावली पर्वतरांग (Aravalli Range) ही जगातील सर्वात जुनी पर्वतरांग असून तिची निर्मिती प्रोटेरोझोइक काळात झाली आहे.

• ही पर्वतरांग ईशान्य–नैऋत्य दिशेने सुमारे 690–800 किमी पसरलेली आहे.

• अरावली पर्वतरांग गुजरात, राजस्थान, हरियाणा या राज्यांतून आणि दिल्ली या केंद्रशासित प्रदेशातून जाते.

➡️ अरावलीचे दोन प्रमुख भाग मानले जातात :

1. सांभर–सिरोही रांग (दक्षिण भाग) – अधिक उंच व वनाच्छादित, याच भागात गुरु शिखर (माउंट आबू, राजस्थान) आहे

2. सांभर–खेत्री रांग (उत्तर भाग) – कमी उंचीची व अधिक झिजलेली

अरावली पर्वतरांगेचे महत्व : 

• थार वाळवंटाचा पूर्वेकडील प्रसार रोखते

• भूजल पुनर्भरणात (Groundwater Recharge) महत्त्वाची भूमिका बजावते

• जैवविविधता संवर्धन (Biodiversity Conservation) करते.

• सिंधू व गंगा नदी प्रणालींमधील जलविभाजक म्हणून कार्य करते

निष्कर्ष (Student Clarity) : 

• हा मुद्दा फक्त अरावली पर्वतरांगा एवढाच मर्यादित नाही,

• तर पर्यावरणीय संरक्षणासाठी कायदेशीर व्याख्या कशी असावी

• आणि न्यायालयाची भूमिका काय असते, हे समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.

World Braille Day

Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - शोध आणि शास्त्रज्ञ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक ब्रेल दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1) 1 जानेवारी

2) 4 जानेवारी

3) 10 जानेवारी

4) 15 जानेवारी

उत्तर : 4 जानेवारी 

जागतिक ब्रेल दिनाबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• ब्रेल लिपीचे जनक लुई ब्रेल यांचा जन्मदिन, 4 जानेवारी हा 'जागतिक ब्रेल दिन' म्हणून साजरा करण्यात येतो. 

• हा दिवस दृष्टिहीन व्यक्तींना शिक्षण, माहिती आणि संधींमध्ये प्रवेश करण्यासाठी, समाजात त्यांचा पूर्ण सहभाग वाढवण्यासाठी सक्षम बनवण्यासाठी लुई ब्रेल आणि त्यांनी विकसित केलेल्या ब्रेल लिपीचे महत्त्व अधोरेखित करतो.

जागतिक ब्रेल दिन पहिल्यांदा केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• 4 जानेवारी 2019 रोजी प्रथमच जागतिक ब्रेल दिन साजरा करण्यात आला.

ब्रेल लिपी म्हणजे काय ? 

• ब्रेल लिपी ही दृष्टिहीन लोकांना शिकवण्यासाठी वापरली जाणारी लिपी आहे. 

• या लिपीमध्ये अंध व्यक्ती स्पर्शाने वाचू आणि लिहू शकतात. 

• या लिपीमध्ये अंध व्यक्तींना कागदावर उंचावलेल्या बिंदूंच्या स्पर्शाने शिकवले जाते. 

• ही लिपी इतर युरोपियन लिपींप्रमाणे डावीकडून उजवीकडे वाचली जाते.

• ब्रेल प्रणाली मध्ये 3×2 मॅट्रिक्समध्ये 6 उंचावलेली ठिपके वापरून वर्ण तयार केले जातात, जे त्यांच्या मांडणीद्वारे ओळखले जाऊ शकतात.

• ज्याप्रमाणे टंकलेखन यंत्राद्वारे पुस्तके लिहिली जातात, त्याचप्रमाणे ब्रेल लिपीत लिहिण्यासाठी ब्रेलरायटरचा वापर केला जातो.

लुईस ब्रेल कोण होते ? 

लुईस ब्रेल यांनी ब्रेल लिपी कशी विकसित केली ? 

• ब्रेल लिपीचे जनक लुई ब्रेल यांचा जन्म 4 जानेवारी 1809 रोजी फ्रान्समधील कुपर येथे झाला. 

• लहानपणी एका अपघातामुळे लुई ब्रेल यांची दृष्टी गेली.

• वयाच्या दहाव्या वर्षी त्यांनी पॅरिसमधील रॉयल इन्स्टिट्यूट फॉर ब्लाइंड युथची शिष्यवृत्ती मिळवली.

• 1821 मध्ये, फ्रेंच सैन्यातील कॅप्टन चार्ल्स बार्बियर यांनी लाईटचा वापर न करता अंधारात रणांगणावरील संदेश वाचू शकता येईल अशी प्रणाली विकसित केली होती. 

• रात्रीच्या अंधारात वाचता येणारी लिपी अंधांसाठी सुद्धा फायदेशीर ठरू शकते असं लुईस ब्रेल यांना जाणवलं.

• त्यांनी बार्बियर यांची प्रणाली सुलभ करून थोडे बिंदू कमी केले. 

• अथक प्रयत्नांनी लुईस ब्रेल यांनी वयाच्या अवघ्या 15 व्या वर्षी ब्रेल लिपी विकसित केली.

National Bird Day 2026 

Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 मध्ये राष्ट्रीय पक्षी दिवस केव्हा साजरी करण्यात आला ?

1. 1 जानेवारी

2. 3 जानेवारी

3. 5 जानेवारी

4. 10 जानेवारी

उत्तर : 5 जानेवारी

बातमी काय ?

• राष्ट्रीय पक्षी दिवस हा दिवस 5 जानेवारी 2026 रोजी साजरा करण्यात आला.

राष्ट्रीय पक्षी दिवस म्हणजे काय ?

• राष्ट्रीय पक्षी दिवस (National Bird Day) हा पक्षी कल्याण व संवर्धनासाठी समर्पित आंतरराष्ट्रीय दिवस आहे.

• या दिवशी जंगली पक्ष्यांना पिंजऱ्यात ठेवण्यास विरोध, नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण आणि मानव–वन्यजीव सहअस्तित्व यावर भर दिला जातो.

राष्ट्रीय पक्षी दिवस हा दिवस का साजरा केला जातो ?

• पक्षी पर्यावरणातील परागीभवन, कीड नियंत्रण आणि परिसंस्थेचा समतोल राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

• मात्र अधिवास नष्ट होणे, हवामान बदल, प्रदूषण आणि बेकायदेशीर व्यापार यामुळे जगभरात पक्ष्यांची संख्या घटत आहे.

• हीच चिंता लक्षात घेऊन राष्ट्रीय पक्षी दिवस (National Bird Day) साजरा केला जातो.

• या निमित्ताने पक्ष्यांचे पर्यावरणातील महत्त्व, त्यांच्यासमोरील धोके आणि संवर्धनाची गरज याबाबत जनजागृती करण्यात येत आहे.

राष्ट्रीय पक्षी दिवसाची सुरुवात केव्हा आणि कोणी केली ? 

• हा दिवस सर्वप्रथम अमेरिकेत साजरा करण्यास सुरुवात झाली.

• राष्ट्रीय पक्षी दिवसाची सुरुवात 2002 मध्ये एव्हियन वेलफेअर कोलिशन (Avian Welfare Coalition या संस्थेने केली.

• इतिहासकारांच्या मते, 5 जानेवारी ही तारीख निवडण्याचे कारण म्हणजे हा दिवस अमेरिकेत वार्षिक ख्रिसमस बर्ड काउंट (Christmas Bird Count) या पक्षी सर्वेक्षणाचा ही दिवस आहे. 

• पक्ष्यांच्या शोषणाविरोधात आणि दीर्घकालीन संवर्धन आव्हानांबाबत जागृती हा यामागचा उद्देश आहे.

राष्ट्रीय पक्षी दिवसाचे महत्त्व :

• पक्षी हे पर्यावरणीय आरोग्याचे निर्देशक (Environmental Indicators) मानले जातात.

• त्यांची घटती संख्या म्हणजे परिसंस्थेतील बिघाडाचा इशारा असतो.

• म्हणून हा दिवस अधिवास संरक्षण, जबाबदार मानवी वर्तन आणि जैवविविधता जपण्याचा संदेश देतो.

 भारताचा राष्ट्रीय पक्षी कोणता ?

• भारताचा राष्ट्रीय पक्षी भारतीय मोर(Indian Peacock) हा आहे.

• याचे वैज्ञानिक नाव पावो क्रिस्टेटस (Pavo Cristatus) हे आहे.

• 1963 साली सांस्कृतिक, धार्मिक आणि पर्यावरणीय महत्त्वामुळे मोराला राष्ट्रीय पक्षी घोषित करण्यात आले.

भारताचे पक्षिप्रेमी म्हणून कोणास ओळखले जाते ?

Who is known as the Birdman of India ? 

• डॉ. सलीम अली हे भारतातील पहिले व्यक्ती होते ज्यांनी पक्षीशास्त्राची (Ornithology) पद्धतशीर व शास्त्रीय मांडणी केली.

• डॉ. सलीम अली यांच्या आधी भारतात पक्षीविविधतेबाबत सुसंगत आणि वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध नव्हती. 

• त्यांच्या सखोल अभ्यासामुळे भारतातील पक्षीवैविध्य जगासमोर आले.

• पक्ष्यांवरील त्यांच्या तज्ज्ञतेमुळे आणि निसर्गसंवर्धनासाठी केलेल्या कार्यामुळे डॉ. सलीम अली यांना “भारताचे पक्षिप्रेमी (Birdman of India)” म्हणून ओळखले जाते.

• जगभरातील पक्षीशास्त्रज्ञांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेतली.

• British Ornithologists’ Union ने त्यांना 1967 साली सुवर्णपदक देऊन सन्मानित केले आणि डॉ. सलीम अली हा सन्मान मिळवणारे पहिले भारतीय आहे.



What is BPAN ?

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) इलेक्ट्रिक वाहनांच्या बॅटऱ्यांच्या संपूर्ण जीवनचक्राचा मागोवा घेण्यासाठी केंद्र सरकारने कोणती नवी प्रणाली प्रस्तावित केली आहे ?

1. National EV Recycling Code

2. Battery Pack Aadhaar Number

3. Green Battery Certification

4. EV Battery Rating System

उत्तर : Battery Pack Aadhaar Number (BPAN)

बातमी काय ?

• रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाने (Ministry of Road Transport and Highways) इलेक्ट्रिक वाहनांच्या बॅटऱ्यांसाठी Battery Pack Aadhaar Number (BPAN) ही आधारसारखी ओळख प्रणाली प्रस्तावित केली आहे.

• या व्यवस्थेमुळे प्रत्येक EV बॅटरीला एक अद्वितीय क्रमांक देऊन तिचा उत्पादनापासून ते पुनर्वापर किंवा विल्हेवाटीपर्यंतचा संपूर्ण प्रवास नोंदवता येणार आहे.

मूळ मुद्दा नेमका काय ?

• भारतामध्ये इलेक्ट्रिक वाहनांचा वापर वेगाने वाढत आहे. 

• त्याच वेळी लिथियम-आयन बॅटऱ्यांच्या वापरानंतर काय करायचे हा प्रश्न गंभीर होत चालला आहे.

• आतापर्यंत बॅटरी कुठे तयार झाली, किती काळ वापरली गेली आणि शेवटी तिचे काय झाले याचा केंद्रीकृत व विश्वासार्ह मागोवा नव्हता.

• हीच पोकळी भरून काढण्यासाठी BPAN प्रणाली पुढे आणण्यात आली आहे.

Battery Pack Aadhaar Number (BPAN) म्हणजे काय ?

• BPAN हा प्रत्येक बॅटरी पॅकला दिला जाणारा 21 अंकी अद्वितीय ओळख क्रमांक आहे.

• हा क्रमांक बॅटरीसाठी डिजिटल ओळखपत्रासारखे काम करतो. 

• बॅटरी तयार झाल्यापासून ती वाहनात वापरणे, तिची कार्यक्षमता, पुनर्वापरासाठी देणे किंवा अंतिम विल्हेवाट लावणे — हे सर्व टप्पे या क्रमांकाद्वारे नोंदवले जातात.

BPAN प्रणाली का आवश्यक ठरली ?

• BPAN प्रणालीमुळे बॅटऱ्यांचा पूर्ण मागोवा ठेवता येणार आहे.

• त्यामुळे वापर संपलेल्या बॅटऱ्यांचा योग्य रीसायकलिंग करता येईल आणि वापरण्यायोग्य बॅटऱ्यांचा दुसऱ्या कामासाठी पुनर्वापर शक्य होईल.

• तसेच लिथियम-आयन बॅटऱ्यांची (Lithium-Ion Batteries) चुकीची विल्हेवाट लावल्यामुळे होणारे आग, प्रदूषण आणि आरोग्याचे धोके कमी होतील.

• या प्रक्रियेमुळे बॅटरी तयार करणाऱ्या कंपन्यांची जबाबदारी निश्चित होईल आणि Extended Producer Responsibility (EPR) प्रभावीपणे राबवता येईल.

BPAN प्रणाली कशी काम करेल ?

• या प्रस्तावानुसार प्रत्येक बॅटरी उत्पादक किंवा आयातदाराने आपल्या बॅटरीला BPAN देणे बंधनकारक असेल.

• बॅटरीशी संबंधित संपूर्ण माहिती सरकारच्या अधिकृत ऑनलाईन प्रणालीवर नोंदवली जाईल.

• जर बॅटरीमध्ये मोठा तांत्रिक बदल झाला, तर नवीन BPAN देणे आवश्यक राहील.

• हा क्रमांक बॅटरीवर अशा ठिकाणी लिहिला जाईल की तो सहज नष्ट होणार नाही.

• सुरुवातीला देशातील लिथियम-आयन बॅटऱ्यांच्या मोठ्या वापरामुळे EV बॅटऱ्यांवर प्राधान्याने ही प्रणाली लागू केली जाणार आहे.

ही योजना कोणत्या मार्गाने राबवली जाणार आहे ?

• ही योजना “Battery Pack Aadhaar System” संदर्भातील मसुदा मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार राबवली जाणार आहे.

• यासाठी वाहन उद्योगाशी संबंधित मानके ठरवणारी Automotive Industry Standards Committee संस्था जबाबदार असेल आणि Automotive Industry Standard (AIS) मार्गाने ही प्रणाली अधिकृतपणे अंमलात आणली जाईल.